Titreşim Ölçümü Nedir? El-Kol ve Tüm Vücut Titreşimi

İşyerlerinde kullanılan el aletleri, iş makineleri ve araçların oluşturduğu mekanik titreşimler, çalışanların farklı düzeylerde titreşim maruziyetine neden olabilir. Titreşim ölçümü, çalışanların el-kol veya tüm vücut yoluyla maruz kaldığı mekanik titreşim düzeyinin belirlenmesini ve günlük maruziyet değerinin A(8) üzerinden değerlendirilmesini sağlar. Ölçüm sonuçları; titreşimin kaynağı, temas noktası, frekans ağırlıklı ivme ve gerçek maruziyet süresi dikkate alınarak değerlendirilir.

Titreşim ölçümünün tanımı ve yasal çerçevesi

Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik, 22 Ağustos 2013 tarihli ve 28743 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Yönetmelik, işverenin mekanik titreşimden kaynaklanan riskleri belirlemesini, değerlendirmesini ve gerekli durumlarda ölçüm yaptırmasını düzenler. El-kol ve tüm vücut titreşimi için günlük maruziyet, sekiz saatlik referans süreye göre A(8) değeri üzerinden ele alınır.

Ölçüm faaliyetinin laboratuvar ve raporlama çerçevesi, 27 Ocak 2023 tarihli ve 32086 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir. Titreşim, iş hijyeni kapsamında kişisel maruziyet parametresidir. Risk değerlendirmesi; kullanılan ekipman, çalışma süresi, görev biçimi, temas noktası, çalışma yüzeyi ve çalışan gruplarını birlikte ele alır. Prosafety sitesindeki işyeri ortam ölçümleri sayfası, bu ölçümlerin genel iş hijyeni çerçevesini açıklar.

El-kol ve tüm vücut titreşiminin temel farkları

İki titreşim türü aynı fiziksel büyüklük olan ivmeyle ifade edilir; ölçümün sahadaki kurulumu ve sonucun yorumlandığı teknik çerçeve farklıdır. El-kol ölçümünde sensör, titreşimin ele iletildiği tutamak veya kavrama bölgesine mümkün olduğunca yakın konumlandırılır. Tüm vücut ölçümünde ise koltuk minderi tipi sensör, ayak altı ya da vücudun titreşimle temas ettiği yüzey kullanılır.

Karşılaştırma başlığı	El-kol titreşimi	Tüm vücut titreşimi
Vücuda aktarım yolu	El aleti tutamağı, makine gövdesi veya işlenen parça	Koltuk, kabin zemini, platform veya çalışma yüzeyi
Tipik kaynaklar	Taşlama, kırıcı, darbeli matkap, havalı alet, zincirli testere	Forklift, yükleyici, traktör, kamyon, iş makinesi, titreşimli platform
Ölçüm temas noktası	Elin kavradığı bölgeye yakın sensör bağlantısı	Koltuk minderi, ayak altı veya destek yüzeyi
Teknik yöntem	TS EN ISO 5349-1 ve TS EN ISO 5349-2	TS ISO 2631-1 ve ekipman ölçümleri için TS EN 1032+A1
Günlük maruziyet eylem değeri	A(8) için 2,5 m/s²	A(8) için 0,5 m/s²
Günlük maruziyet sınır değeri	A(8) için 5 m/s²	A(8) için 1,15 m/s²
Başlıca sağlık odağı	El ve kollardaki damar, sinir, kas, kemik ve eklem yapıları	Özellikle bel bölgesi, omurga ve bütün vücut yüklenmesi

Yöntem standartları ve eşik değerleri ilgili Yönetmelik ile İSGÜM’ün titreşim ölçümlerine ilişkin teknik açıklamalarından doğrulanmıştır.

El-kol titreşimi

El-kol titreşimi, çalışanın titreşimli aleti kavraması veya titreşen bir parçayı eliyle yönlendirmesi sırasında oluşur. Taşlama diskinin balansı, kesici ucun durumu, hava basıncı, kullanılan aksesuar, kavrama kuvveti ve işlenen malzeme ölçüm sonucunu etkileyebilir. Aynı alet, farklı işlem ve operatör koşullarında farklı maruziyet profili oluşturabilir.

Bu türde üç eksendeki frekans ağırlıklı ivme değerleri birlikte değerlendirilir. Günlük kullanım süresi, görevler arasında geçiş ve bir vardiyada kullanılan farklı aletler A(8) hesabına dahil edilir. Sağlık açısından değerlendirme, yönetmelikte tanımlanan damar, kemik, eklem, sinir ve kas etkileri çerçevesinde yürütülür.

Tüm vücut titreşimi

Tüm vücut titreşimi çoğunlukla hareketli araç ve iş makinelerinde koltuk üzerinden, sabit makinelerin yakınında ise zemin veya platform üzerinden aktarılır. Yol ve saha yüzeyi, sürüş hızı, lastik durumu, süspansiyon, koltuk ayarı, yük, çalışma rotası ve operatör duruşu maruziyet profilini şekillendirir.

Ölçüm, çalışanın gerçek temas yüzeyinde ve temsil edici görev koşullarında planlanır. Değerlendirmede üç eksendeki frekans ağırlıklı değerler, maruziyet süresi ve ilgili yöntem standardının hesap yaklaşımı kullanılır. Yönetmelik, tüm vücut titreşimini özellikle bel bölgesinde rahatsızlık ve omurgada travma riski oluşturan mekanik titreşim olarak tanımlar.

A(8), ölçüm birimi ve eşik değerlerin yorumu

Titreşim ölçümü metre/saniye kare, m/s² birimiyle ifade edilen ivme üzerinden değerlendirilir. İnsan vücudunun farklı frekanslara verdiği tepki değiştiği için ölçülen sinyal, titreşim türüne uygun frekans ağırlıklandırmasından geçirilir. A(8), bu ağırlıklı titreşim büyüklüğünü çalışanın gerçek maruziyet süresiyle birleştirerek sekiz saatlik referans güne normalize eder.

A(8) değeri, cihaz ekranında görülen anlık ivme değerinden daha geniş bir anlam taşır. Örneğin yüksek titreşimli bir aletin kısa süreli kullanımı ile daha düşük titreşimli bir aracın vardiya boyunca kullanımı, süre etkisi nedeniyle ayrı günlük maruziyet sonuçları üretir. Bir vardiyada birden fazla kaynak varsa her görevin titreşim büyüklüğü ve süresi ilgili standardın hesap yöntemi içinde birleştirilir.

Maruziyet eylem değeri, teknik ve organizasyonel önlemler programının devreye alınacağı seviyeyi gösterir. Günlük maruziyet sınır değeri ise çalışanın maruziyetinin altında tutulması gereken üst eşiği tanımlar. Eylem değerine ulaşılması veya bu değerin aşılması halinde kaynakta azaltma, uygun ekipman seçimi, bakım, çalışma süresinin düzenlenmesi, dinlenme düzeni, eğitim ve sağlık gözetimi gibi tedbirler planlanır. Sınır değerin aşılması halinde maruziyet derhal eşik altına indirilir, aşımın nedeni belirlenir ve koruyucu tedbirler kalıcı hale getirilir.

El-kol ve tüm vücut değerleri kendi eşik değerleri ve yöntem standartları içinde yorumlanır. Bu nedenle raporda titreşim türünün, temas noktasının ve A(8) hesabına alınan görev sürelerinin açık biçimde görülmesi karar kalitesini doğrudan etkiler.

Ölçüm ihtiyacını belirleyen çalışma koşulları

Titreşim ölçümü ihtiyacı, risk değerlendirmesinde titreşim kaynağı ile çalışan arasındaki gerçek temasın incelenmesiyle belirlenir. El aletleri kullanan bakım ve üretim personeli, darbeli ekipmanla çalışan saha ekipleri, forklift ve iş makinesi operatörleri, titreşimli platformlarda görev yapan çalışanlar bu değerlendirmede öne çıkan gruplardır. Aynı işyerinde her iki titreşim türü için ayrı çalışan grupları bulunabilir.

Saha planından önce işverenin hazırlayacağı kısa çalışma profili, ölçümün temsil gücünü artırır:

• Titreşim kaynağı olan alet, makine ve araçların türü ile kullanım alanı
• Her görevin gerçek kullanım süresi, vardiya düzeni ve iş döngüsü
• Ölçülecek çalışan grupları ve benzer maruziyet grupları
• Kullanılan uç, disk, aparat, koltuk ve süspansiyon gibi sonucu etkileyen bileşenler
• Zemin, rota, malzeme, yük ve üretim hızı gibi temsil edici çalışma koşulları
• Bakım, ekipman veya proses değişikliklerinin tarihleri

Ölçüm günü üretimin olağan iş akışını temsil eden görevler seçilir. Kısa süreli, değişken veya kesintili işlerde örnekleme planı ilgili yöntem standardına göre oluşturulur. İSGÜM’ün 3 Temmuz 2025 tarihli teknik duyurusu, el-kol ve tüm vücut ölçümlerinde kullanılacak standartları, saha doğrulamasını ve örnekleme sürelerine ilişkin yöntem şartlarını ayrıca açıklar.

Ölçüm raporunun okunması ve aksiyon planına aktarılması

Titreşim ölçüm raporu; çalışan veya benzer maruziyet grubu, yapılan görev, kullanılan ekipman, sensörün temas noktası, ölçüm eksenleri, ölçüm süreleri, günlük kullanım süreleri, A(8) sonucu, ölçüm belirsizliği ve ilgili mevzuat değerlerini aynı değerlendirme zincirinde göstermelidir. İş hijyeni raporlarında ölçüm belirsizliği sonuçla birlikte beyan edilir. Sonucun uygunluğu ve işyerine özgü tedbirler, işveren tarafından İSG profesyonelleri ve işyeri hekiminin katkısıyla değerlendirilir.

Raporun yönetim açısından asıl değeri, ölçülen kaynağı uygulanabilir tedbirle eşleştirmesidir. El-kol maruziyetinde düşük titreşim emisyonlu ekipman seçimi, doğru sarf malzemesi, balans ve bakım, iş organizasyonu ve etkin kullanım süresi öne çıkar. Tüm vücut maruziyetinde zemin ve rota düzeni, hız yönetimi, lastik ve süspansiyon durumu, uygun koltuk seçimi ve ayarı ile görev rotasyonu birlikte ele alınır.

Araç veya iş makinesindeki mekanik durum maruziyeti etkilediğinde, ölçüm bulguları bakım planı ve iş makineleri periyodik kontrolü kayıtlarıyla birlikte okunabilir. Böylece kişisel maruziyet sonucu, ekipman yönetimi ve risk değerlendirmesi içinde somut aksiyona dönüşür.

Saha kapsamı, ölçüm türünün seçimi ve raporlama yaklaşımı hakkında teknik çerçeve, Prosafety’nin titreşim ölçümü hizmeti sayfasında yer alır. Teklif planlamasında ekipman listesi, çalışan sayısı, görev süreleri ve vardiya bilgisi paylaşılması, saha kapsamının doğru kurulmasını sağlar.

Sıkça sorulan sorular

Titreşim ölçümü hangi işyerlerinde gerekir?

Risk değerlendirmesinde el aletleri, darbeli ekipmanlar, araçlar, iş makineleri, titreşimli zeminler veya platformlar çalışan maruziyeti oluşturuyorsa ölçüm ihtiyacı değerlendirilir. Karar; kaynağın büyüklüğü, temas süresi, görev düzeni ve çalışanların maruziyet profiline göre verilir.

Aynı çalışan için el-kol ve tüm vücut titreşimi ölçülebilir mi?

Bir çalışan vardiya içinde hem titreşimli el aleti kullanıyor hem de araç veya iş makinesi kullanıyorsa iki maruziyet türü ayrı yöntemlerle ölçülür ve kendi A(8) değeri üzerinden değerlendirilir.

Üretici katalog değeri ölçümde kullanılabilir mi?

Üreticinin titreşim emisyon verisi ön değerlendirmeye veri sağlar. Yönetmeliğin 6’ncı maddesine göre ekipman bilgisi ve gözleme dayalı değerlendirme, özel aygıt ve uygun yöntemle yapılan ölçüm yerine geçmez.

Titreşim ölçümü kaç yılda bir yapılır?

Tekrar zamanı risk temelli belirlenir. Alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi, çalışma ortamı veya kişisel maruziyette değişiklik, iş müfettişi talebi, işyeri hekimi ya da iş güvenliği uzmanının değerlendirmesi yeni ölçüm ihtiyacı oluşturur.

A(8) değeri çalışma süresinden etkilenir mi?

A(8), frekans ağırlıklı titreşim büyüklüğü ile günlük maruziyet süresini birlikte değerlendirir. Ekipmanın etkin kullanım süresi arttıkça günlük maruziyet hesabı da buna göre değişir.