İş Yerlerinde Aydınlatma Ölçüm Noktaları Nasıl Belirlenir?

İş yerlerinde aydınlatma ölçümü yapılırken yalnızca ortamın genel olarak ne kadar aydınlık olduğuna bakmak yeterli değildir. Aydınlatma ölçüm noktalarının, çalışanların yaptığı işlere, çalışma yüzeylerine, alanın kullanım amacına ve ışığın mekân içerisindeki dağılımına göre belirlenmesi gerekir. Yanlış seçilen noktalar, çalışma alanının tamamını temsil etmeyen sonuçlara yol açabilir.

Aydınlatma ölçüm noktalarının planı hazırlanırken temel amaç, çalışanların görsel görevlerini yerine getirdiği alanlardaki ışık düzeyini uygun bir yöntemle belirlemek ve sonuçları ilgili teknik referanslara göre değerlendirmektir.

Aydınlatma ölçüm noktası nedir?

Aydınlatma ölçüm noktaları, çalışma ortamındaki aydınlık düzeyinin lüksmetre kullanılarak ölçüldüğü, konumu ve ölçüm koşulları belirlenmiş noktadır. Ölçüm sonucu lüks (lx) birimiyle ifade edilir.

Her ölçüm noktası aynı işlevi taşımaz. Örneğin bir ofiste bilgisayar başında çalışılan masa yüzeyi, bir üretim tesisinde parça kontrolünün yapıldığı tezgâh ve bir depoda ürünlerin yerleştirildiği raf arası farklı görsel gereksinimlere sahiptir.

Bu nedenle ölçüm noktaları yalnızca odanın büyüklüğüne göre değil, yapılan işin niteliğine göre planlanmalıdır.

Aydınlatma ölçüm noktaları belirlenirken hangi kriterler dikkate alınır?

1. Çalışma alanının kullanım amacı

İlk olarak iş yerindeki bölümler ve bu bölümlerde gerçekleştirilen faaliyetler belirlenir. Aynı işletme içinde farklı aydınlatma ihtiyaçlarına sahip alanlar bulunabilir.

Ölçüm planına alınabilecek alanlara örnekler:

• Ofisler: Masa yüzeyleri, belge okuma ve inceleme alanları.
• Üretim alanları: Makine operatörünün çalıştığı noktalar, montaj tezgâhları ve kalite kontrol istasyonları.
• Depolar: Raflar arasındaki geçişler, ürün toplama ve etiket okuma alanları.
• Laboratuvarlar: Numune hazırlama, inceleme ve hassas görsel değerlendirme yapılan yüzeyler.
• Koridorlar ve geçiş alanları: Çalışanların güvenli biçimde hareket ettiği güzergâhlar.
• Bakım alanları: Teknik parçaların incelendiği ve müdahale edildiği çalışma yüzeyleri.

Bir alanın yalnızca tek bir ölçüm noktasıyla temsil edilip edilemeyeceği, alanın büyüklüğüne, ışık dağılımına ve çalışma koşullarına göre değerlendirilmelidir.

2. Çalışanın yaptığı görsel iş

Ölçüm noktası belirlenirken çalışanın hangi işi yaptığı özellikle dikkate alınmalıdır. Genel bir çalışma alanı ile küçük parçaların kusur kontrolünün yapıldığı bir tezgâh aynı aydınlatma ihtiyacına sahip değildir.

Örneğin montaj sırasında küçük bağlantı parçalarının kontrol edilmesi, etiketlerin okunması veya yüzey kusurlarının tespit edilmesi gibi hassas görsel görevler ayrı değerlendirme gerektirebilir.

Bu nedenle ölçüm planında yalnızca bölüm adı değil, mümkün olduğunda o bölümde gerçekleştirilen temel görevler de tanımlanmalıdır.

3. Çalışma yüzeyinin konumu

Aydınlatma ölçümünün hangi yükseklikte yapılacağı, ölçülen yüzeyin kullanım amacına bağlıdır. Oturarak yapılan işlerde masa veya çalışma yüzeyi; ayakta yapılan işlerde ise ilgili işin gerçekleştirildiği yüzey esas alınabilir. Genel geçiş aydınlatmasının değerlendirilmesinde farklı bir ölçüm düzlemi gerekebilir.

Her iş yeri için geçerli tek bir ölçüm yüksekliği veya sabit ölçüm aralığı bulunduğu varsayılmamalıdır. Ölçüm düzlemi, seçilen metoda ve değerlendirilecek faaliyete uygun biçimde belirlenmelidir.

4. Doğal ışık ve yapay aydınlatma

Pencerelerden gelen gün ışığı, güneşin konumu ve günün saati ölçüm sonuçlarını etkileyebilir. Yapay aydınlatmanın devrede olma durumu da ölçüm koşullarının bir parçasıdır.

Bu nedenle ölçüm öncesinde şu sorular yanıtlanmalıdır:

• Çalışma alanı gün ışığından ne ölçüde etkileniyor?
• Pencerelere yakın noktalar ile iç kısımlardaki noktalar arasında belirgin fark var mı?
• Çalışma sırasında hangi aydınlatma armatürleri kullanılıyor?
• Alan gündüz ve gece farklı koşullarda mı kullanılıyor?
• Ölçüm sırasında olağan çalışma düzeni korunabiliyor mu?

Gündüz ve gece koşulları arasında önemli fark bulunan iş yerlerinde ölçüm zamanının planlanması gerekir. Gerektiğinde farklı koşullar ayrı ayrı değerlendirilir. Ölçüm koşulları ve yapılan değişiklikler kaydedilmelidir.

Aydınlatma ölçüm noktaları nasıl planlanır?

Aydınlatma ölçüm noktalarının belirlenmesi, saha ziyareti sırasında rastgele noktalar seçilerek yürütülmemelidir. Ön inceleme ve ölçüm planı, alanın gerçek kullanımını temsil edecek şekilde hazırlanmalıdır.

Adım 1: İş yeri bölümlerini sınıflandırın

Öncelikle ölçüm yapılacak bölümlerin listesi hazırlanır. Birbirinden farklı işlerin yürütüldüğü veya aydınlatma koşulları belirgin biçimde değişen alanlar ayrı değerlendirilir.

Örneğin üretim bölümündeki genel çalışma alanı ile hassas kalite kontrol istasyonu aynı ölçüm bölgesi olarak ele alınmayabilir.

Adım 2: Temsil edici ölçüm noktalarını belirleyin

Noktalar belirlenirken çalışma yüzeylerinin konumu, aydınlatma armatürlerinin yerleşimi, pencereye yakınlık, gölgelenme ve ışığın dağılımı dikkate alınır.

Geniş ve benzer özelliklere sahip alanlarda, kullanılan metoda uygunsa düzenli bir ölçüm ızgarası oluşturulabilir. Alanın yapısı değiştikçe ölçüm noktalarının sayısı ve konumu da yeniden değerlendirilmelidir.

Sabit bir metrekare başına ölçüm noktası sayısı, bütün iş yerleri için evrensel bir kural olarak kullanılmamalıdır. Nokta sayısı ve aralıkları, uygulanan ölçüm metoduna ve alanın özelliklerine göre belirlenir.

Adım 3: Ölçüm düzlemini ve koşullarını tanımlayın

Her noktanın hangi yüzeyi temsil ettiği net olmalıdır. Masa üzerindeki görsel görev ile zemin seviyesindeki geçiş aydınlatması aynı düzlemde değerlendirilmeyebilir.

Ölçüm sırasında lüksmetrenin sensör konumu, cihazın kullanım talimatları ve uygulanan metodun gereklilikleri dikkate alınır. Ölçümü yapan kişinin veya başka bir nesnenin sensör üzerinde gölge oluşturması önlenir.

Adım 4: Ölçüm noktalarını kayıt altına alın

Ölçüm planında noktaların hangi bölümde bulunduğu ve hangi faaliyeti temsil ettiği açıkça belirtilmelidir. Böylece ölçüm sonuçları doğru alanlarla ilişkilendirilebilir ve gerektiğinde aynı koşullarda yeniden değerlendirme yapılabilir.

Noktaların yerleşimini gösteren bir kroki veya saha kayıt formu, özellikle geniş ve çok bölümlü iş yerlerinde takibi kolaylaştırır.

İş yerlerine göre örnek ölçüm noktaları

Çalışma alanı	Ölçüm yapılabilecek noktalar	Planlamada dikkat edilecek konu
Ofis	Çalışma masaları ve belge inceleme yüzeyleri	Pencere etkisi, ekran ve çevre aydınlatması
Üretim	Operatörün çalışma yüzeyi ve montaj tezgâhları	Makine gölgeleri ve görsel görev
Kalite kontrol	İnceleme ve kusur tespit istasyonları	Hassas görsel gereksinimler
Depo	Ürün toplama, etiket okuma ve geçiş alanları	Rafların oluşturduğu gölgeler
Laboratuvar	Numune hazırlama ve inceleme yüzeyleri	Hassas çalışma ve yerel aydınlatma
Koridor	Kullanılan geçiş güzergâhları	Işık dağılımı ve geçiş güvenliği

Tablodaki noktalar örnektir. Nihai ölçüm planı, iş yerinin gerçek koşullarına ve uygulanacak metoda göre hazırlanmalıdır.

Aydınlatma ölçümünde hangi teknik referanslar kullanılır?

Aydınlatmanın değerlendirilmesinde çalışma alanına ve yapılan görsel göreve uygun teknik referanslar dikkate alınır. TS EN 12464-1, iç çalışma yerlerinin aydınlatmasına ilişkin temel referanslardan biridir. İlgili görev için gerekli aydınlatma düzeyi belirlenirken yalnızca lüks değeri değil, standardın ilgili uygulama koşulları da incelenmelidir.

Türkiye’de iş hijyeni ölçümlerine ilişkin yükümlülükler, 27 Ocak 2023 tarihli ve 32086 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında düzenlenir. Yönetmelik, ölçüm ve analizlerin yetkili laboratuvarlar tarafından yapılmasına ilişkin şartları da içerir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, ölçüm noktası ve sayısının belirlenmesinde kullanılacak ölçüm metodunun dikkate alınması gerektiğini belirtir. Dolayısıyla her iş yerine uygulanabilecek tek bir ölçüm noktası sayısı veya aralığı vermek doğru değildir.

Ölçüm sonuçları nasıl değerlendirilir?

Ölçüm tamamlandığında sonuçlar, ölçüm yapılan alan ve faaliyetin gerektirdiği aydınlatma koşullarıyla ilişkilendirilir. Tek bir noktada yüksek değer elde edilmesi, çalışma alanının tamamında yeterli ve dengeli aydınlatma bulunduğunu tek başına göstermez.

Değerlendirme sırasında şu unsurlar dikkate alınabilir:

• Ölçülen aydınlık düzeyleri ve bunların çalışma görevine uygun referanslarla karşılaştırılması.
• Aynı çalışma alanındaki noktalar arasında görülen farklılıklar.
• Işığın dağılımını etkileyen gölgeler ve aydınlatma armatürlerinin yerleşimi.
• Ölçüm sırasında geçerli olan doğal ve yapay aydınlatma koşulları.
• Kullanılan metot kapsamında raporlanması gereken diğer sonuçlar ve ölçüm belirsizliği.

Sonuçların mevzuata ve ilgili teknik referanslara uygunluğunun değerlendirilmesi işverenin sorumluluğundadır. Ölçüm raporu, işverenin ve iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin gerekli iyileştirmeleri planlamasına yardımcı olur.

Prosafety ile iş yeri aydınlatma ölçümü

İş yerindeki aydınlatma düzeylerinin uygun yöntemle belirlenmesi, ölçüm noktalarının çalışma faaliyetlerine göre planlanması ve sonuçların ilgili teknik referanslarla değerlendirilmesi gerekir.

Prosafety’nin Aydınlatma Ölçümü hizmet sayfasında uygulanan ölçüm metodu, hizmet kapsamı ve raporlama hakkında bilgi alınabilir. Genel iş hijyeni parametrelerini incelemek için iş yeri ortam ölçümleri kapsamını da ziyaret edebilirsiniz.

Ölçüm ihtiyacı belirlenirken iş yerinin bölümleri, gerçekleştirilen faaliyetler ve çalışma koşulları paylaşılmalıdır. Bu bilgiler, ölçüm kapsamının ve saha planının doğru oluşturulmasına yardımcı olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Aydınlatma ölçüm noktaları neye göre belirlenir?

Çalışma alanının kullanım amacı, yapılan görsel iş, çalışma yüzeyinin konumu, ışığın dağılımı ve uygulanan ölçüm metodu dikkate alınır.

Her iş yerinde aynı sayıda ölçüm noktası kullanılır mı?

Hayır. Nokta sayısı ve yerleşimi, alanın büyüklüğüne, çalışma koşullarına ve kullanılan metoda göre belirlenir.

Aydınlatma ölçümü hangi cihazla yapılır?

Aydınlık düzeyi, lüksmetre adı verilen ve ölçüm metoduna uygun özelliklere sahip cihazla ölçülür.

Aydınlatma ölçümü hangi birimle raporlanır?

Aydınlık düzeyi lüks (lx) birimiyle ifade edilir. Sonuçların nasıl değerlendirileceği, yapılan işin gereksinimlerine ve ilgili teknik referanslara bağlıdır.

Ölçüm sırasında gün ışığı dikkate alınmalı mı?

Evet. Gün ışığının miktarı ve ölçüm zamanı sonucu etkileyebileceğinden doğal aydınlatma koşulları planlamada dikkate alınmalı ve gerekli durumlarda kayıt altına alınmalıdır.