Jeneratörler, şebeke elektriğinin kesilmesi durumunda işletmelerin enerji ihtiyacını karşılamak üzere kullanılan önemli iş ekipmanlarıdır. Hastaneler, oteller, üretim tesisleri, alışveriş merkezleri ve iş merkezlerinde bulunan jeneratörlerin ihtiyaç duyulduğunda çalışmaması; üretimin durmasına, hizmet kesintilerine ve bazı durumlarda güvenlik sistemlerinin devre dışı kalmasına neden olabilir.
Jeneratörün çalışıyor olması, güvenli ve uygun koşullarda enerji ürettiğini tek başına göstermez. Elektrik bağlantıları, alternatör, koruma sistemleri, otomatik transfer donanımı ve mekanik bileşenler belirli kriterlere göre incelenmelidir.
Jeneratör periyodik kontrolü, ekipmanın teknik durumunun, elektriksel güvenliğinin ve çalışma performansının ilgili mevzuat ve standartlar doğrultusunda değerlendirilmesini kapsar. Kontrol sırasında yalnızca motorun çalışıp çalışmadığına değil, jeneratörün elektrik üretim sürecine ve güvenli işletme koşullarına da bakılır.
Jeneratör Periyodik Kontrolü Nedir?
Jeneratör periyodik kontrolü, jeneratör setinin ve ilgili elektriksel bileşenlerinin belirlenmiş muayene kriterlerine göre incelenmesi, gerekli ölçüm ve deneylerin gerçekleştirilmesi ve sonuçların raporlanması işlemidir.
Bir jeneratör temel olarak şu bileşenlerden oluşur:
-
Dizel veya benzinli motor: Mekanik enerjiyi üretir.
-
Alternatör: Mekanik enerjiyi elektrik enerjisine dönüştürür.
-
Kontrol paneli: Çalışma değerlerinin izlenmesini ve sistemin yönetilmesini sağlar.
-
Akümülatör ve marş sistemi: Motorun ilk hareketini sağlar.
-
Soğutma sistemi: Motorun uygun çalışma sıcaklığında kalmasına yardımcı olur.
-
Yakıt sistemi: Motora gerekli yakıtı iletir.
-
Otomatik transfer sistemi (ATS): Şebeke elektriğinin kesilmesi veya geri gelmesi durumunda enerji kaynağı geçişini yönetir.
Bu bileşenlerin durumu, jeneratörün tasarımına ve kurulum şekline göre değerlendirilir. Kontrolün kapsamı yalnızca motorun mekanik durumuyla sınırlı tutulmaz; elektriksel bağlantılar ve koruma düzenekleri de incelemeye dahil edilir.
Jeneratör Periyodik Kontrolünün Yasal Dayanağı Nedir?
Jeneratörlerin işyerlerinde periyodik kontrolü, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında işverenin iş ekipmanlarının güvenli kullanımını sağlama yükümlülüğüyle ilişkilidir.
Temel düzenleme, 25 Nisan 2013 tarihli ve 28628 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği hükümleridir. 23 Aralık 2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle jeneratör, Yönetmeliğin Ek-III bölümünde elektrikle ilgili tesisatlar arasında açıkça sayılmıştır. İlgili düzenlemede jeneratör periyodik kontrolünün TS ISO 8528 serisi standartlarda belirtilen kriterlere göre gerçekleştirilmesi öngörülür.
Bu nedenle jeneratörün kontrolünde ekipmanın teknik özellikleri, üretici talimatları, ilgili standartlar ve yürürlükteki mevzuat birlikte dikkate alınmalıdır.
Jeneratör periyodik kontrolü hangi aralıklarla yapılır?
Jeneratörlerin periyodik kontrol süresi, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III, Tablo 3 kapsamında düzenlenmiştir.
Yönetmelikte jeneratörler için kontrol dönemi, ilgili standartlarda farklı bir süre belirtilmemişse 1 yıl olarak tanımlanır. Kontrol kriterleri ise TS ISO 8528 serisi standartlara göre belirlenir. Dolayısıyla her jeneratör için koşulsuz olarak aynı kontrol aralığını uygulamak yerine ilgili standardın öngördüğü süre ve ekipmanın teknik koşulları birlikte değerlendirilmelidir.
Ayrıca aşağıdaki durumlarda olağan kontrol takvimi beklenmeden teknik değerlendirme yapılması gerekebilir:
-
Jeneratörün ilk kurulumunun tamamlanması ve ilk kullanıma alınması.
-
Elektrik veya mekanik sistemlerde önemli bakım ve onarım gerçekleştirilmesi.
-
Ekipmanın kurulumunu veya güvenliğini etkileyen değişiklikler yapılması.
-
Arıza, hasar veya olağan dışı çalışma koşulları yaşanması.
-
Uzun süre devre dışı kalan jeneratörün yeniden işletmeye alınması.
Burada periyodik kontrol ile bakımın birbirinden farklı faaliyetler olduğu unutulmamalıdır. Yağ değişimi, filtre değişimi ve rutin servis işlemleri, yetkili kişi tarafından gerçekleştirilen periyodik muayenenin yerine geçmez.
Jeneratör Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?
Jeneratör kontrolü, ekipmanın teknik özellikleri ve çalışma koşulları dikkate alınarak aşamalı biçimde gerçekleştirilir. Muayenenin yalnızca jeneratör çalışırken gösterge değerlerinin okunmasından ibaret olması yeterli değildir.
1. Jeneratörün genel durumu ve teknik bilgilerinin incelenmesi
İlk aşamada jeneratörün kimlik ve teknik bilgileri değerlendirilir.
Kontrol edilen başlıca bilgiler şunlardır:
-
Üretici firma, marka ve model
-
İmal yılı ve seri numarası
-
Nominal güç değeri (kVA)
-
Çıkış gerilimi ve akım değeri
-
Faz sayısı ve frekans
-
Motor ve alternatör özellikleri
-
Yakıt türü
-
Çalışma ve kullanım sınıfı
-
Önceki periyodik kontrol raporları
Bu bilgiler, muayene sırasında elde edilen sonuçların ekipmanın beyan edilen özellikleriyle karşılaştırılmasını sağlar.
2. Motor ve mekanik bileşenlerin kontrolü
Jeneratör motorunun mekanik durumu, ekipmanın güvenilir çalışması açısından değerlendirilir.
Bu aşamada özellikle şu noktalar incelenir:
-
Motor gövdesinde çatlak, deformasyon veya hasar bulunup bulunmadığı
-
Motor bağlantılarının ve sabitleme elemanlarının durumu
-
Yağ seviyesinin ve yağlama sisteminin durumu
-
Yakıt hortumları, bağlantıları ve olası sızıntılar
-
Soğutma sistemi ve radyatör bağlantıları
-
Fan, kayış ve hareketli parçaların durumu
-
Egzoz hattı ve bağlantılarının uygunluğu
-
Anormal titreşim ve ses oluşumu
Motorun yağ basıncı ve çalışma sıcaklığı gibi değerleri de çalışma sırasında izlenebilir. Değerler, üreticinin teknik verileri ve ekipmanın çalışma koşullarıyla karşılaştırılır.
3. Alternatör ve elektriksel çıkış değerlerinin ölçülmesi
Alternatör, jeneratörün ürettiği mekanik enerjiyi elektrik enerjisine dönüştürür. Bu nedenle elektriksel çıkış değerlerinin kontrolü muayenenin temel aşamalarından biridir.
Kontrol kapsamında değerlendirilebilecek başlıca parametreler:
| Kontrol noktası | Değerlendirilen özellik |
|---|---|
| Çıkış gerilimi | Fazlar arası ve faz-nötr gerilim değerleri |
| Frekans | Üretilen elektriğin frekans değeri |
| Faz dengesi | Fazlar arasındaki gerilim ve yük dengesi |
| Akım | Çalışma koşullarındaki akım değerleri |
| Alternatör bağlantıları | Kablo, terminal ve bağlantıların durumu |
| İzolasyon | Uygun yöntem ve koşullarda yalıtım durumu |
| Koruma düzenekleri | Elektriksel koruma ve güvenlik fonksiyonları |
Ölçüm sonuçları, jeneratörün nominal değerleri ve üretici tarafından belirlenen toleranslarla karşılaştırılır. Gerekli deneylerin yöntemi, uygulanabilirliği ve güvenlik koşulları ekipmanın yapısına göre belirlenir.
4. Otomatik transfer panosu ve kontrol sisteminin incelenmesi
Şebeke elektriği kesildiğinde jeneratörün otomatik devreye girmesi beklenen sistemlerde ATS (Automatic Transfer Switch) kontrolü önemlidir.
Bu aşamada:
-
Şebeke enerjisinin kesilmesini algılama fonksiyonu,
-
Jeneratöre çalışma komutu gönderilmesi,
-
Jeneratörün devreye girme süreci,
-
Şebeke ve jeneratör kaynakları arasındaki geçiş,
-
Şebeke enerjisi geri geldiğinde normal beslemeye dönüş,
-
Elektriksel ve mekanik kilitleme düzenekleri,
-
Acil durdurma ve alarm fonksiyonları
değerlendirilir.
Transfer işlemi sırasında iki enerji kaynağının uygunsuz biçimde paralellenmesini önleyen güvenlik düzenekleri de dikkate alınır. Testler, tesisin işletme prosedürleri ve elektriksel güvenlik önlemleri gözetilerek yapılmalıdır.
5. Akümülatör ve marş sisteminin kontrolü
Jeneratörün ihtiyaç duyulduğunda çalışabilmesi, marş sisteminin ve akümülatörün yeterli durumda olmasına bağlıdır.
Kontrol sırasında:
-
Akümülatörün fiziksel durumu
-
Kutup başları ve bağlantıların sağlamlığı
-
Korozyon veya gevşek bağlantı bulunması
-
Akü gerilimi ve şarj durumu
-
Şarj sistemi
-
Marş motorunun çalışma fonksiyonu
incelenir.
Akümülatörün yalnızca gerilim değerinin ölçülmesi, her durumda marş kapasitesinin yeterli olduğunu göstermeyebilir. Gerektiğinde uygun test yöntemiyle çalışma kapasitesi de değerlendirilir.
6. Yakıt, egzoz ve soğutma sistemlerinin değerlendirilmesi
Jeneratörün çalışmasını etkileyen yardımcı sistemler de muayene kapsamına alınır.
Özellikle şu noktalar kontrol edilir:
-
Yakıt deposu ve yakıt hattında sızıntı bulunması
-
Yakıt filtresi ve bağlantılarının durumu
-
Egzoz borusu ve bağlantılarının sağlamlığı
-
Egzoz gazlarının güvenli biçimde dışarı atılması
-
Radyatör, soğutma sıvısı ve havalandırma düzeni
-
Jeneratör odasının hava giriş ve çıkış koşulları
-
Yangın ve elektrik güvenliği açısından çevresel koşullar
Kapalı jeneratör odalarında yetersiz havalandırma, motorun çalışma koşullarını olumsuz etkileyebilir. Egzoz gazlarının kapalı alanda birikmesi ise çalışanlar açısından ciddi risk oluşturur.
7. Çalışma ve fonksiyon testlerinin gerçekleştirilmesi
Son aşamada jeneratörün çalışma fonksiyonları, uygun ve güvenli test koşullarında değerlendirilir.
Jeneratörün yüksüz çalışması, sistemin temel fonksiyonlarının gözlemlenmesine yardımcı olur. Ancak yalnızca yüksüz çalıştırma, jeneratörün yük altındaki performansını tek başına kanıtlamaz.
Ekipmanın özelliklerine ve muayene yöntemine bağlı olarak:
-
Motorun ilk hareket ve çalışma durumu
-
Gerilim ve frekans kararlılığı
-
Çalışma sıcaklığı ve yağ basıncı
-
Alarm ve koruma sistemlerinin fonksiyonları
-
Otomatik devreye girme ve transfer işlemleri
-
Uygun olduğunda yük altında çalışma performansı
değerlendirilir.
Yük bankasıyla gerçekleştirilen yük testleri, jeneratörün belirli yük seviyelerindeki performansını incelemek için kullanılabilir. Ancak yük bankası testi ile mevzuat kapsamındaki periyodik kontrol aynı işlem olarak değerlendirilmemelidir.
Jeneratör Periyodik Kontrolünde Hangi Noktalar İncelenir?
Kontrolün kapsamı jeneratörün kapasitesine, yakıt türüne, kurulumuna, çalışma biçimine ve teknik özelliklerine göre değişebilir. Aşağıdaki liste, muayenede değerlendirilebilecek temel kontrol başlıklarını özetler.
| Kontrol grubu | Başlıca inceleme noktaları |
|---|---|
| Genel durum | Etiket, teknik bilgiler, gövde, bağlantılar |
| Motor | Yağ basıncı, sıcaklık, titreşim, mekanik bağlantılar |
| Alternatör | Gerilim, frekans, faz dengesi, elektrik bağlantıları |
| Elektrik güvenliği | İzolasyon, topraklama ve koruma düzenekleri |
| Kontrol paneli | Göstergeler, alarm ve koruma fonksiyonları |
| ATS sistemi | Şebeke-jeneratör geçiş fonksiyonları |
| Akümülatör | Gerilim, şarj durumu, kutup başları ve marş |
| Yakıt sistemi | Depo, hortum, bağlantı ve sızdırmazlık |
| Soğutma sistemi | Radyatör, soğutma sıvısı ve fan |
| Egzoz sistemi | Boru bağlantıları, sızdırmazlık ve tahliye |
| Fonksiyon testi | İlk hareket, çalışma kararlılığı ve uygun olduğunda yük testi |
Bu kontrollerin tamamının her jeneratörde aynı yöntemle uygulanması beklenmez. Muayene kriterleri, TS ISO 8528 serisi ve ekipmanın teknik özellikleri doğrultusunda belirlenir.
Jeneratör Periyodik Kontrol Raporunda Neler Bulunur?
Periyodik kontrolün sonunda gerçekleştirilen muayene ve testlerin sonuçları raporlanır. Rapor, jeneratörün kontrol tarihindeki teknik durumunun kayıt altına alınmasını ve tespit edilen uygunsuzlukların takip edilmesini sağlar.
Bir jeneratör periyodik kontrol raporunda genel olarak şu bilgilere yer verilir:
-
İşyerinin unvanı ve adresi
-
Jeneratörün marka, model ve seri numarası
-
Üretim yılı ve teknik özellikleri
-
Nominal güç, gerilim, akım ve frekans değerleri
-
Uygulanan muayene ve test yöntemleri
-
Kullanılan ölçüm cihazlarının bilgileri
-
Gerçekleştirilen ölçüm ve deney sonuçları
-
Görsel muayene bulguları
-
Tespit edilen uygunsuzluklar
-
Kontrol sonucu ve değerlendirme
-
Kontrolü gerçekleştiren yetkili kişinin bilgileri ve imzası
-
Bir sonraki kontrol tarihi
Raporun yalnızca jeneratörün çalıştığını belirten bir belge olarak görülmemesi gerekir. Ölçüm sonuçları, teknik değerlendirmeler ve uygunsuzluklar birlikte incelenmelidir.
Uygunsuzluk tespit edilirse ne yapılmalıdır?
Kontrol sırasında tespit edilen eksiklikler, jeneratörün güvenli kullanımını etkileyip etkilemediğine göre değerlendirilmelidir.
Örneğin:
-
Elektrik bağlantılarında gevşeklik veya hasar bulunması,
-
Alternatör çıkış değerlerinin teknik gereklilikleri karşılamaması,
-
Akümülatörün jeneratörü çalıştırabilecek durumda olmaması,
-
Otomatik transfer sisteminin görevini yerine getirmemesi,
-
Yakıt hattında sızıntı bulunması,
-
Koruma sistemlerinin çalışmaması
gibi durumlar teknik açıdan değerlendirilmesi gereken bulgulardır.
Mevzuatın uygulanabilir rapor kriterlerinde hafif ve ağır kusur sınıflandırması öngörülmüşse bu sınıflandırma dikkate alınır. Ağır kusurlu olarak değerlendirilen ekipman, tespit edilen kusurlar giderilmeden çalıştırılamaz. İşveren, raporda belirtilen eksikliklerin giderilmesini sağlamalı ve gerekli düzeltici faaliyetlerin tamamlandığını takip etmelidir.
Jeneratör Kontrolünü Kimler Yapabilir?
Jeneratör, Yönetmeliğin Ek-III bölümünde elektrikle ilgili tesisatlar arasında sınıflandırılmıştır.
23 Aralık 2025 tarihli mevzuat değişikliğine göre jeneratörlerin periyodik kontrolleri, gerekli yetkinlik ve yetkilendirme şartlarını sağlayan aşağıdaki meslek grupları tarafından gerçekleştirilebilir:
-
Elektrik mühendisleri
-
Elektrik-elektronik mühendisleri
-
Elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler
-
Elektrik teknikerleri
-
Elektrik yüksek teknikerleri
Burada yalnızca meslek unvanına sahip olmak yeterli değildir. Yönetmelik ve ilgili yetkilendirme düzenlemelerinde belirtilen şartların da sağlanması gerekir. Yetkili kişilerin EKİPNET kayıt ve eğitim koşulları da dikkate alınmalıdır. Ayrıca periyodik kontrol hizmeti öncesinde işveren ile yetkili kişi arasında İSG-KATİP üzerinden sözleşme düzenlenmesi ve karşılıklı onaylanması gerekmektedir. Bakanlığın 2025 tarihli düzenlemesi bu sözleşmenin hizmet gerçekleştirilmeden en geç bir gün önce yapılmasını öngörmektedir.
Prosafety Jeneratör Periyodik Kontrol Hizmeti
Prosafety, jeneratör periyodik kontrolünü elektrik tesisatı muayenesi kapsamında gerçekleştirmektedir.
Hizmet kapsamı, TÜRKAK AB-0577-M akreditasyon numarası altında TS EN ISO/IEC 17020 standardına göre yürütülen A tipi muayene faaliyetleri içerisinde yer almaktadır. Jeneratör muayenesi için Prosafety’nin yayımladığı referans standart TS ISO 8528-1’dir.
Muayene kapsamında jeneratörün motor performansı, alternatör çıkış değerleri, otomatik transfer sistemi ve akümülatör gibi bileşenleri değerlendirilir.
Hizmetin kapsamı ve diğer elektrik tesisatı muayene faaliyetleri hakkında Prosafety Elektrik Tesisatı Periyodik Kontrolü sayfasından bilgi alınabilir. Genel hizmet kapsamı için Periyodik Kontrol ve Muayene sayfası incelenebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Jeneratör periyodik kontrolü zorunlu mudur?
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III kapsamında jeneratörlerin periyodik kontrolü düzenlenmiştir. İşyerlerinde kullanılan ve bu kapsama giren jeneratörler ilgili hükümlere göre kontrol edilmelidir.
Jeneratör yılda kaç kez kontrol edilir?
İlgili standartlarda farklı bir süre belirtilmemişse jeneratörlerin periyodik kontrolü yılda bir yapılır. Standartta belirtilen süreler saklıdır.
Jeneratör kontrolünde yük testi yapılır mı?
Jeneratörün teknik özelliklerine ve uygulanacak muayene yöntemine göre yük testi gerçekleştirilebilir. Yük bankası kullanımı, jeneratörün belirli yük koşullarındaki performansını değerlendirmeye yardımcı olur.
Jeneratör kontrolünde topraklama ölçümü yapılır mı?
Jeneratörün elektriksel güvenliği değerlendirilirken topraklama bağlantıları ve ilgili koruma düzenekleri de dikkate alınır. Topraklama tesisatının mevzuat kapsamındaki periyodik kontrolü ise kendi kontrol kriterlerine göre değerlendirilir.
Jeneratör bakımı yapılmışsa periyodik kontrol gerekir mi?
Evet. Bakım ve periyodik kontrol farklı faaliyetlerdir. Bakım yapılmış olması, ilgili mevzuat kapsamında gereken periyodik kontrolün yerine geçmez.
Jeneratör periyodik kontrol raporu ne kadar süre geçerlidir?
Raporun düzenlenmiş olması, jeneratörün her koşulda bir sonraki kontrol tarihine kadar sorunsuz çalışacağını garanti etmez. Kontrol dönemi ilgili standart ve mevzuata göre belirlenir. Arıza, önemli onarım veya güvenli kullanımı etkileyen değişikliklerde ayrıca değerlendirme yapılmalıdır.
About the Author: Nurcan Aslan
