Caraskal Periyodik Kontrolünde Nelere Dikkat Edilir?

Caraskallar, atölyelerden üretim tesislerine, bakım alanlarından depolara kadar birçok işyerinde ağır yüklerin kaldırılması ve belirli bir konumda tutulması için kullanılır. Manuel veya elektrikli olarak çalışan bu ekipmanlar, küçük boyutlarına rağmen yüksek yükleri taşıyabilir. Zincirde meydana gelen deformasyon, kancadaki hasar veya fren sistemindeki bir arıza, kaldırılan yükün kontrolsüz şekilde düşmesine neden olabilir.

Bu nedenle caraskalın yalnızca çalışıyor olması, güvenli kullanım için yeterli değildir. Periyodik kontrol sırasında yük zincirinin durumu, kanca bağlantıları, fren mekanizması, taşıyıcı elemanlar ve ekipmanın güvenlik sistemleri birlikte değerlendirilmelidir.

Caraskal periyodik kontrolü, ekipmanın teknik özelliklerine ve ilgili mevzuat hükümlerine göre gerçekleştirilen bir muayene sürecidir. Kontrolün amacı, ekipmanın mevcut durumunun güvenli kullanım açısından uygun olup olmadığını belirlemektir.

Caraskal ve zincirli kaldırma ekipmanları nelerdir?

Caraskal, yükleri dikey doğrultuda kaldırmak veya indirmek için kullanılan bir kaldırma ekipmanıdır. Yükün kaldırılması, zincir veya halat mekanizması üzerinden sağlanır. Zincirli modellerde yük zinciri, mekanik kaldırma mekanizmasıyla birlikte çalışır.

Çalışma prensibine göre caraskallar genel olarak iki grupta değerlendirilir:

• Manuel zincirli caraskal: Operatörün el zincirini çekmesiyle çalışır. Mekanik dişli sistemi aracılığıyla yük zincirinin hareket etmesini sağlar.

• Elektrikli zincirli caraskal: Elektrik motoruyla çalışır. Kumanda sistemi üzerinden yükün kaldırılması ve indirilmesi sağlanır.

Bazı modeller sabit bir noktaya monte edilirken bazıları gezer araba (trolley) mekanizmasıyla yatay doğrultuda da hareket edebilir.

Caraskalın tipi, taşıma kapasitesi, montaj şekli ve çalışma koşulları kontrol sırasında uygulanacak teknik kriterlerin belirlenmesinde dikkate alınır.

Caraskal periyodik kontrolünün yasal dayanağı nedir?

Caraskalların işyerlerinde kullanımı ve periyodik kontrol gereklilikleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında yayımlanan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği ile düzenlenir.

Yönetmeliğin EK-III bölümünde kaldırma ve iletme ekipmanlarının periyodik kontrollerine ilişkin hükümler yer alır.

23 Aralık 2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle kontrol süreçleri ve yük testlerine ilişkin düzenlemeler güncellenmiştir. Özellikle kaldırma ekipmanlarında muayene ve yük testi uygulamalarının birbirinden ayrılarak değerlendirilmesi önem kazanmıştır.

Yönetmeliğin güncel EK-III Tablo-2 bölümünde vinçler ve kaldırma teçhizatları, ilgili standartlar çerçevesinde ele alınır. Monoray, çektirme, gerdirme ve benzeri ekipmanlarla birlikte değerlendirilen bu grupta TS EN 14492-1+A1 ve TS EN 13157+A1 standartlarına atıf yapılmaktadır. Ekipmanın motorlu veya manuel olması ve ürünün teknik sınıflandırması, uygulanacak standardın belirlenmesinde dikkate alınmalıdır.

Kontrol periyodu: İlgili standartta farklı bir süre belirtilmemişse tabloda belirtilen azami kontrol süresi bir yıldır. Bu süre üst sınırdır. Üretici talimatları, ekipmanın kullanım yoğunluğu, ortam koşulları ve risk değerlendirmesi dikkate alınarak daha kısa kontrol aralıkları gerekebilir.

Ayrıca önemli bakım ve onarımlardan, güvenliği etkileyen değişikliklerden veya ekipmanın güvenliğini bozabilecek olaylardan sonra gerekli kontrollerin yapılması gerekir.

Caraskal periyodik kontrolünde hangi parçalar incelenir?

Caraskal periyodik kontrolünde yalnızca zincirin dış görünüşüne bakılması yeterli değildir. Kaldırma sisteminin bütünlüğü, yükün güvenli şekilde taşınmasını sağlayan mekanik ve elektriksel bileşenlerle birlikte değerlendirilir.

1. Yük zincirinin durumu ve aşınması

Yük zinciri, kaldırma kuvvetini doğrudan taşıyan temel bileşenlerden biridir. Zincirin hasarlı olması, yükün düşmesine veya kaldırma mekanizmasının düzgün çalışmamasına yol açabilir.

Kontrol sırasında şu hususlar değerlendirilir:

• Zincir baklalarında çatlak, kırık, ezilme veya deformasyon bulunup bulunmadığı.

• Baklalarda aşınma, korozyon ve kesit kaybı olup olmadığı.

• Zincirde burulma, dolaşma veya düğümlenme bulunup bulunmadığı.

• Zincir uzunluğunda veya bakla ölçülerinde anormal değişim olup olmadığı.

• Zincirin zincir dişlisi ve kılavuz mekanizmasıyla uyumlu çalışıp çalışmadığı.

• Zincir bağlantılarının ve uç sabitlemelerinin uygunluğu.

Özellikle zincir uzaması ve bakla çapındaki aşınma, yalnızca gözle değerlendirilmemelidir. Gerekli durumlarda ölçüm yapılmalı ve sonuçlar üreticinin belirlediği kabul kriterleriyle karşılaştırılmalıdır.

2. Kanca ve emniyet mandalı

Kanca, kaldırılacak yükün veya kaldırma aksesuarının caraskala bağlandığı noktadır. Kancadaki deformasyon, bağlantının yük altında açılmasına veya yükün serbest kalmasına neden olabilir.

Bu nedenle muayenede:

• Kancada çatlak, kırık ve gözle görülebilir deformasyon olup olmadığı,

• Kanca ağzında üretici kriterlerini aşan açılma bulunup bulunmadığı,

• Kancanın burulma veya eğilme gösterip göstermediği,

• Emniyet mandalının mevcut ve çalışır durumda olup olmadığı,

• Kanca bağlantısının ve dönme mekanizmasının uygunluğu

kontrol edilir.

Emniyet mandalı, yük bağlantısının kancadan istem dışı çıkmasını önlemeye yardımcı olur. Ancak mandalın bulunması tek başına kancanın güvenli olduğunu göstermez. Kancanın taşıyıcı yapısı ve bağlantıları da değerlendirilmelidir.

3. Fren mekanizması ve yük tutma sistemi

Caraskalın fren sistemi, yük kaldırıldıktan sonra istenmeyen hareketi önleyerek yükün güvenli biçimde askıda tutulmasını sağlar.

Fren mekanizmasında meydana gelen aşınma, ayar bozukluğu veya fonksiyon kaybı, yükün kendiliğinden aşağı hareket etmesine neden olabilir.

Muayene sırasında frenin çalışma fonksiyonu, yükü tutma performansı ve mekanik bileşenlerin durumu değerlendirilir. Elektrikli modellerde motor ve fren sisteminin birlikte çalışması da dikkate alınır.

Özellikle yük kaldırma ve indirme sırasında düzensiz hareket, gecikmeli durma veya yükün askıda sabit kalamaması gibi belirtiler teknik açıdan incelenmelidir.

4. Gövde, bağlantılar ve taşıyıcı elemanlar

Caraskalın gövdesi, kaldırma mekanizmasını ve diğer bileşenleri bir arada tutar. Ekipmanın sabitlendiği bağlantı noktaları ise kaldırma sırasında oluşan kuvvetleri taşıyan önemli bölümlerdir.

Bu kapsamda:

• Gövdede çatlak, deformasyon ve korozyon,

• Civata, pim ve bağlantı elemanlarında gevşeme veya hasar,

• Sabitleme noktalarının durumu,

• Üst ve alt kanca bağlantıları,

• Gezer arabalı modellerde tekerlekler, ray bağlantıları ve hareket mekanizması

incelenir.

Caraskalın taşıyıcı kirişe veya başka bir konstrüksiyona bağlantısı da montaj koşulları bakımından değerlendirilmelidir. Ekipmanın sağlam olması, bağlandığı taşıyıcı yapının da yeterli olduğu anlamına gelmez.

5. Kumanda ve güvenlik sistemleri

Elektrikli caraskallarda kumanda sisteminin doğru çalışması, yükün kontrollü hareket ettirilmesi açısından gereklidir.

Kontrol sırasında ekipmanın modeline ve tasarımına bağlı olarak:

• Yukarı ve aşağı hareket kumandaları,

• Acil durdurma sistemi,

• Hareket sonlandırma düzenekleri ve limit anahtarları,

• Elektrik kabloları ve bağlantı noktaları,

• Kumanda butonlarının fonksiyonları,

• Elektrik motoru ve fren sisteminin koordinasyonu

değerlendirilir.

Manuel caraskallarda ise el zinciri, kumanda mekanizması ve mekanik aktarma sisteminin işlevselliği incelenir.

Caraskal kontrolünde yük testi nasıl uygulanır?

Periyodik kontrolün önemli aşamalarından biri yük testidir. Bu test, ekipmanın belirlenen yük koşullarında kaldırma ve tutma performansının değerlendirilmesini sağlar.

23 Aralık 2025 tarihli mevzuat değişikliğiyle kaldırma ve iletme ekipmanlarında yük testleri iki ayrı uygulama kapsamında düzenlenmiştir:

Yapısal bütünlük testinde, Bakanlık tarafından ekipmana özgü farklı bir kriter yayımlanmamışsa ve ilgili teknik şartlar çerçevesinde genel statik test katsayıları elle işletilen kaldırma ekipmanlarında 1,5, diğer kaldırma ekipmanlarında 1,25 olarak belirtilmiştir. Dinamik test katsayısı ise 1,1’dir. Test yöntemi ve yük değerleri ekipmanın sınıfına ve ilgili teknik dokümana göre belirlenir.

Burada önemli bir ayrıntı vardır: Yük testleri, ekipmanın kapasitesinin gelişigüzel aşılması anlamına gelmez. Test yükü, ilgili mevzuat, standart, üretici bilgileri ve yetkili kişinin teknik değerlendirmesi doğrultusunda belirlenmelidir.

Test sırasında ekipmanın kaldırma, indirme, yükü askıda tutma ve frenleme fonksiyonları değerlendirilir. Testin güvenli koşullarda gerçekleştirilmesi ve sonuçlarının raporlanması gerekir.

Periyodik kontrol öncesinde işveren nelere dikkat etmeli?

Kontrolün sağlıklı yürütülebilmesi için işletmenin saha hazırlığını önceden tamamlaması gerekir. Özellikle üretim alanlarında kullanılan caraskalların kontrolü sırasında çalışma düzeninin ve çevresel güvenliğin sağlanması önemlidir.

Kontrol öncesinde aşağıdaki hazırlıklar yapılabilir:

• Caraskalın marka, model, seri numarası ve kaldırma kapasitesi bilgileri belirlenmelidir.

• Önceki periyodik kontrol raporu ve bakım kayıtları hazır bulundurulmalıdır.

• Ekipmanın kullanım kılavuzu ve üretici teknik dokümanları temin edilmelidir.

• Zincir, kanca ve gövde üzerinde gözle görülebilen hasarlar önceden bildirilmelidir.

• Ekipmanın kontrol edilebilmesi için çalışma alanına güvenli erişim sağlanmalıdır.

• Kontrol sırasında kullanılacak test yükü ve saha koşulları önceden planlanmalıdır.

• Ekipmanın bakım ve onarım geçmişi muayeneyi gerçekleştirecek kişiye aktarılmalıdır.

Ayrıca işveren ile periyodik kontrolü yapmaya yetkili kişi arasında, hizmet gerçekleştirilmeden en geç bir gün önce İSG-KATİP üzerinden uygun sözleşmenin düzenlenmesi ve karşılıklı onaylanması gerekir.

Caraskal periyodik kontrolünün raporunda neler bulunur?

Periyodik kontrol tamamlandığında ekipmanın teknik durumunu ve muayene sonuçlarını gösteren bir rapor düzenlenir.

Raporda genel olarak şu bilgiler yer alır:

• İşyerinin ve ekipmanın tanımlayıcı bilgileri,

• Ekipmanın marka, model ve seri numarası,

• Kaldırma kapasitesi ve teknik özellikleri,

• Muayenede uygulanan yöntem ve kriterler,

• İncelenen mekanik ve güvenlik bileşenleri,

• Gerçekleştirilen testlere ilişkin bilgiler ve sonuçlar,

• Tespit edilen uygunsuzluklar ve teknik değerlendirmeler,

• Kontrolü gerçekleştiren yetkili kişinin bilgileri ve EKİPNET kayıt numarası,

• Sonuç ve bir sonraki kontrol tarihine ilişkin bilgiler.

Raporun yalnızca düzenlenmiş olması yeterli değildir. İşveren, tespit edilen uygunsuzlukları değerlendirmeli ve gerekli düzeltici faaliyetleri takip etmelidir.

Önemli bir ayrım da bakım ile periyodik kontrol arasındadır. Bakım, ekipmanın çalışır durumda tutulması için yapılan teknik işlemleri kapsarken periyodik kontrol, ekipmanın ilgili kriterlere göre güvenli kullanım açısından muayene edilmesidir. Birinin yapılmış olması diğerinin yerine geçmez.

Caraskal kullanımında sık karşılaşılan kontrol eksiklikleri

İşletmelerde caraskal kullanımı sırasında bazı sorunlar zaman içerisinde fark edilmeyebilir. Özellikle yoğun çalışan üretim ve bakım alanlarında aşağıdaki durumlara dikkat edilmelidir:

Bu tür bulguların yalnızca bakım sırasında giderilmesi değil, muayene sonuçlarına göre güvenli kullanım bakımından da değerlendirilmesi gerekir.

PROSAFETY ile caraskal periyodik kontrolü

Caraskal ve diğer kaldırma ekipmanlarının periyodik kontrolü, ekipmanın türüne ve teknik özelliklerine uygun muayene kriterleri doğrultusunda gerçekleştirilmelidir.

PROSAFETY, TÜRKAK tarafından TS EN ISO/IEC 17020 standardı kapsamında AB-0577-M akreditasyon numarasıyla A Tipi Muayene Kuruluşu olarak akredite edilmiştir. Caraskal, kuruluşun kaldırma ve iletme ekipmanları muayene kapsamındaki ekipman türleri arasında yer almaktadır.

 

Caraskal, vinç, forklift ve diğer kaldırma ekipmanlarına yönelik hizmet kapsamı ve muayene süreci hakkında bilgi almak için Kaldırma ve İletme Ekipmanları Periyodik Kontrolü sayfası incelenebilir.

İşletmenizde bulunan ekipmanların kontrol planını oluştururken ekipman türünü, teknik kapasitesini ve mevcut rapor durumunu birlikte değerlendirmeniz, muayene sürecinin doğru planlanmasına yardımcı olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Caraskal periyodik kontrolü zorunlu mudur?

EK-III Tablo-2 kapsamında değerlendirilen caraskalların periyodik kontrolleri, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği hükümlerine göre yapılmalıdır.

Caraskal kaç yılda bir kontrol edilir?

İlgili standartta farklı bir süre belirtilmemişse vinçler ve kaldırma teçhizatları için azami periyodik kontrol süresi bir yıldır. Ekipmanın teknik özelliklerine ve çalışma koşullarına göre daha kısa süreler uygulanabilir.

Manuel ve elektrikli caraskal aynı şekilde mi kontrol edilir?

Temel kontrol başlıkları benzer olmakla birlikte çalışma mekanizmaları farklıdır. Manuel modellerde el zinciri ve mekanik aktarım sistemi, elektrikli modellerde ise motor, kumanda, fren ve elektriksel güvenlik bileşenleri ayrıca değerlendirilir.

Caraskal kontrolünde zincir neden önemlidir?

Zincir, yükün kaldırılması sırasında oluşan kuvvetleri taşıyan temel bileşendir. Aşınma, uzama, çatlak ve deformasyon gibi kusurlar ekipmanın güvenli kullanımını olumsuz etkileyebilir.

Periyodik kontrol raporu olmadan caraskal kullanılabilir mi?

EK-III kapsamında periyodik kontrole tabi olan ekipmanlarda kontrol yükümlülüğünün yerine getirilmesi gerekir. Kontrol ve raporlama süreci mevzuata uygun şekilde tamamlanmalıdır.

Periyodik kontrol sırasında yük testi yapılır mı?

Evet. Mevzuat ve ilgili teknik kriterler doğrultusunda yük testi uygulanır. Testin türü, yük değeri ve uygulama aralığı ekipmanın kapasitesine ve ilgili düzenlemelere göre belirlenir.

Caraskal bakımı ile periyodik kontrolü aynı şey midir?

Hayır. Bakım, ekipmanın mekanik ve elektriksel bileşenlerinin çalışır durumda tutulmasına yönelik işlemlerdir. Periyodik kontrol ise yetkili kişi tarafından gerçekleştirilen teknik muayene ve uygunluk değerlendirmesidir.