Elektromanyetik alanlar, elektrik enerjisi ve elektromanyetik dalga üreten sistemlerin bulunduğu birçok çalışma ortamında ortaya çıkabilir. Ancak işyerinde elektrikli ekipman bulunması, tek başına çalışanlar açısından elektromanyetik alan maruziyetinin ölçülmesini gerektirdiği anlamına gelmez.
Değerlendirmede; elektromanyetik alanın kaynağı, frekansı, çalışanların kaynağa olan uzaklığı, maruziyet süresi ve yapılan iş birlikte ele alınmalıdır.
Elektromanyetik alan ölçümü, işyerinde bulunan elektromanyetik alan kaynaklarının çalışanlar açısından oluşturabileceği maruziyetin uygun yöntemlerle değerlendirilmesine yardımcı olan iş hijyeni çalışmalarından biridir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yayımlanan elektromanyetik alan rehberi de her işyerinde doğrudan ölçüm yapılmasının gerekli olmayabileceğini; öncelikle kaynakların, çalışma koşullarının ve çalışanların maruziyetinin değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Gerekli durumlarda üretici bilgileri, teknik veriler, hesaplama veya doğrudan ölçümden yararlanılabilir.
Elektromanyetik alan nedir?
Elektromanyetik alan, elektrik ve manyetik alan bileşenlerinden oluşan fiziksel bir etkendir. İşyerlerinde oluşan alanın niteliği, kullanılan ekipmanın çalışma prensibine ve frekansına göre değişebilir.
Çalışma ortamlarında elektromanyetik alan oluşturabilecek kaynaklara örnek olarak şunlar verilebilir:
- Yüksek güçlü elektrik tesisatları ve transformatörler
- İndüksiyonla çalışan sistemler
- Bazı kaynak ekipmanları
- Radyo frekansı kullanan endüstriyel sistemler
- Verici ve haberleşme ekipmanları
- Radar sistemleri
- Yüksek güçlü elektrik motorları
- Bazı tıbbi ve teknik cihazlar
Bu ekipmanların bulunduğu her ortam için aynı risk düzeyinden söz etmek mümkün değildir. Örneğin kaynağın çalışma frekansı, gücü ve çalışanın kaynağa yaklaşma şekli değerlendirme sonucunu değiştirebilir.
Elektromanyetik alan ölçümü hangi iş yerlerinde yapılır?
Elektromanyetik alan ölçümü, tüm işyerlerinde aynı periyotla yapılması gereken standart bir işlem olarak değerlendirilmemelidir. Ölçüm veya daha ileri teknik değerlendirme ihtiyacı, işyerindeki elektromanyetik alan kaynaklarına ve çalışanların maruziyet koşullarına göre belirlenir.
Enerji ve elektrik altyapısının yoğun olduğu tesisler
Transformatörler, yüksek güçlü elektrik sistemleri veya çalışanların yakınında bulunan önemli elektrik altyapılarının yer aldığı tesislerde elektromanyetik alan kaynakları değerlendirilmelidir.
Burada yalnızca ekipmanın varlığı değil, çalışanların bu ekipmanlara ne kadar yaklaştığı da önemlidir. Özellikle bakım ve onarım faaliyetlerinde çalışanların normal işletme koşullarından daha farklı bir maruziyet senaryosu oluşabilir.
Endüstriyel üretim tesisleri
İndüksiyonla ısıtma, RF uygulamaları veya elektromanyetik alan oluşturabilecek özel üretim ekipmanlarının kullanıldığı tesislerde değerlendirme ihtiyacı ortaya çıkabilir.
Kaynak makineleri ve diğer elektrikli ekipmanlar için ise ekipmanın teknik özellikleri, çalışma şekli ve çalışanların bulunduğu noktalar birlikte incelenmelidir.
Telekomünikasyon ve yayın sistemlerinin bulunduğu çalışma alanları
Verici, anten, radar veya radyo frekansı kullanan sistemlerin bulunduğu çalışma ortamlarında, çalışanların erişebildiği alanların değerlendirilmesi gerekebilir.
Bu tür işyerlerinde yalnızca cihazın veya antenin bulunması yeterli bir değerlendirme kriteri değildir. Çalışanın bulunduğu konum ve sistemin çalışma özellikleri de dikkate alınmalıdır.
Sağlık ve laboratuvar ortamları
Bazı tıbbi, görüntüleme, test veya laboratuvar ekipmanları elektromanyetik alan oluşturabilir. Bu alanlarda cihaz üreticisinin güvenlik talimatları ve çalışanların görevleri de risk değerlendirmesinin önemli parçalarıdır.
Özel proses ve araştırma alanları
Yüksek frekanslı sistemlerin, indüksiyon teknolojilerinin veya özel elektromanyetik uygulamaların kullanıldığı araştırma ve üretim alanlarında da teknik değerlendirme gerekebilir.
Çalışma ortamındaki diğer fiziksel ve kimyasal etkenler de işyerinin faaliyetlerine göre değerlendirilmelidir. Bu nedenle elektromanyetik alan, tek başına değil, genel işyeri ortam ölçümleri planı içinde risk değerlendirmesine göre ele alınabilir.
Elektromanyetik alan ölçümü ne zaman gerekli olabilir?
İşveren açısından önemli soru, yalnızca “ölçüm yapılmalı mı?” değildir. Öncelikle elektromanyetik alan kaynaklı riskin hangi düzeyde olduğunun değerlendirilmesi gerekir.
Aşağıdaki durumlar, daha ayrıntılı inceleme veya ölçüm ihtiyacının gündeme gelmesine neden olabilir:
- Yeni bir yüksek güçlü veya yüksek frekanslı ekipmanın devreye alınması
- Mevcut ekipmanın kapasitesinin veya kullanım şeklinin değişmesi
- Çalışanların elektromanyetik alan kaynağına daha yakın çalışmaya başlaması
- Bakım ve onarım faaliyetleri sırasında farklı maruziyet koşullarının oluşması
- Yeni bir çalışma alanının elektromanyetik alan kaynağına yakın kurulması
- Mevcut risk değerlendirmesinde elektromanyetik alan kaynaklarının belirlenmesi
- Kaynağa ilişkin üretici veya teknik bilgilerin maruziyeti değerlendirmek için yeterli olmaması
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın ilgili rehberinde, düşük riskli olduğu değerlendirilen durumlarda işverenin yaptığı değerlendirmeyi kayıt altına almasının önemine dikkat çekilir. Riskin düşük olduğunun belirlenemediği veya maruziyet düzeyi hakkında yeterli bilgi bulunmadığı durumlarda ise hesaplama veya ölçüm gibi yöntemlerden yararlanılması gerekebilir.
Elektromanyetik alan ölçümü nasıl yapılır?
Ölçüm süreci, işyerinin faaliyetlerine ve elektromanyetik alan kaynağının özelliklerine göre planlanmalıdır. Her işyerinde aynı noktadan alınan tek bir ölçüm, çalışanların gerçek maruziyetini temsil etmeyebilir.
Genel süreç aşağıdaki aşamalardan oluşabilir.
1. Elektromanyetik alan kaynaklarının belirlenmesi
İlk aşamada elektromanyetik alan oluşturabilecek ekipmanlar ve sistemler tespit edilir. Ekipmanın teknik özellikleri ve kullanım şekli incelenir.
2. Çalışanların maruziyet senaryosunun değerlendirilmesi
Çalışanların ekipmana hangi mesafede çalıştığı, bu alanda ne kadar süre bulunduğu ve bakım veya müdahale sırasında farklı koşullar oluşup oluşmadığı değerlendirilir.
3. Uygun ölçüm yöntemi ve parametrelerin belirlenmesi
Elektromanyetik alanın frekans aralığı ve kaynağın özellikleri, kullanılacak ölçüm yöntemini ve cihazı etkiler.
PROSAFETY’nin ilgili elektromanyetik alan ölçümü hizmeti kapsamında elektrik alan, manyetik alan ve güç yoğunluğu parametreleri için TS EN 50413 referansıyla 1 Hz-9,4 GHz aralığında ölçüm hizmeti yer almaktadır.
4. Ölçüm noktalarının belirlenmesi
Ölçüm noktaları, yalnızca elektromanyetik alan kaynağının hemen çevresine göre değil, çalışanların gerçekten bulunduğu ve çalıştığı alanlara göre seçilmelidir.
Operatör pozisyonu, bakım noktaları ve çalışanların erişebildiği alanlar farklı değerlendirme gerektirebilir.
5. Sonuçların teknik olarak değerlendirilmesi
Ölçüm sonuçları, kullanılan yöntem, frekans aralığı, çalışma koşulları ve ilgili teknik referanslar dikkate alınarak değerlendirilir.
Bu nedenle yalnızca tek bir sayısal sonuca bakarak her çalışma ortamı için aynı yorumu yapmak doğru değildir.
Elektromanyetik alan ölçüm raporunda neler bulunur?
Ölçüm raporu, yalnızca elde edilen sayısal değerlerden oluşmamalıdır. Sonucun hangi koşullarda elde edildiğinin anlaşılabilmesi için ölçüm kapsamı ve teknik bilgiler de önemlidir.
Raporun kapsamına göre aşağıdaki bilgiler bulunabilir:
| Rapor içeriği | Değerlendirme açısından önemi |
|---|---|
| Ölçüm yapılan alan | Sonucun hangi çalışma ortamına ait olduğunu gösterir. |
| Elektromanyetik alan kaynağı | Maruziyetin hangi ekipman veya sistemle ilişkili olduğunu açıklar. |
| Ölçüm noktaları | Çalışanların bulunduğu alanların değerlendirilmesine yardımcı olur. |
| Kullanılan cihaz ve yöntem | Ölçümün teknik altyapısını gösterir. |
| Ölçüm koşulları | Sonuçların hangi çalışma şartlarında elde edildiğinin anlaşılmasını sağlar. |
| Ölçüm sonuçları | Teknik değerlendirmenin temel verisini oluşturur. |
| Değerlendirme ve öneriler | Gerekli önlemlerin planlanmasına yardımcı olabilir. |
PROSAFETY’nin hizmet sayfasında elektromanyetik alan ölçüm faaliyetinin TÜRKAK tarafından AB-1063-T numarasıyla TS EN ISO/IEC 17025 kapsamında akredite olduğu ve İSGÜM Yetki No 367 kapsamında yürütüldüğü belirtilmektedir.
Elektromanyetik alan ölçümünde sık yapılan hatalar
Her elektrikli cihazı aynı risk grubunda görmek
İşyerinde elektrikli ekipman bulunması, çalışanların aynı düzeyde elektromanyetik alana maruz kaldığı anlamına gelmez. Kaynağın teknik özellikleri ve çalışma koşulları değerlendirilmelidir.
Sadece cihazın yanında ölçüm yapmak
Çalışanın gerçek çalışma noktası ile ekipmanın bulunduğu yer aynı olmayabilir. Operatör, bakım personeli ve diğer çalışanların bulunduğu alanlar dikkate alınmalıdır.
Bakım faaliyetlerini değerlendirme dışında bırakmak
Bazı çalışanlar normal üretim sırasında kaynaktan uzakta çalışırken, bakım veya arıza müdahalesi sırasında çok daha yakın mesafede bulunabilir.
Raporu yalnızca arşivlemek
Ölçüm veya teknik değerlendirme sonuçları, risk değerlendirmesi ve gerekli önlemlerin planlanmasında kullanılmalıdır.
Elektromanyetik alan ile elektrik tesisatı güvenliğini aynı konu olarak görmek
Elektrik çarpması riski, tesisatın güvenliği ve elektromanyetik alan maruziyeti farklı teknik konulardır. Bir işyerinde periyodik kontrol ve muayene faaliyetlerinin yürütülmesi, elektromanyetik alan maruziyetinin ayrıca değerlendirilmesine gerek olmadığı anlamına gelmez.
Elektromanyetik alan ölçümü ile diğer iş hijyeni ölçümleri arasındaki ilişki
Elektromanyetik alan, çalışma ortamında değerlendirilebilecek fiziksel risk etmenlerinden biridir. Ancak her işyerinin risk profili farklıdır.
Bir üretim tesisinde elektromanyetik alanın yanında gürültü, titreşim veya termal konfor öne çıkabilir. Kimyasal kullanılan işyerlerinde VOC, gaz veya diğer kimyasal maruziyetler ayrıca değerlendirme gerektirebilir.
Bu nedenle iş hijyeni ölçümlerinin hazır bir kontrol listesine göre değil, işyerinin faaliyetleri ve risk değerlendirmesi dikkate alınarak planlanması daha doğru bir yaklaşımdır. PROSAFETY’nin işyeri ortam ölçümleri hizmeti kapsamında elektromanyetik alan dahil farklı fiziksel ve kimyasal maruziyet parametreleri yer almaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Elektromanyetik alan ölçümü her iş yerinde yapılmak zorunda mı?
Hayır. Ölçüm ihtiyacı, işyerindeki elektromanyetik alan kaynakları ve çalışanların maruziyet koşullarına göre değerlendirilmelidir.
Elektrik panosu bulunan her iş yerinde elektromanyetik alan ölçümü gerekir mi?
Hayır. Yalnızca elektrik panosunun bulunması ölçüm ihtiyacını tek başına göstermez. Pano ve diğer kaynakların özellikleri ile çalışanların maruziyeti birlikte değerlendirilmelidir.
Elektromanyetik alan ölçümü ne zaman tekrarlanmalıdır?
Tüm işyerleri için geçerli tek bir ölçüm periyodu vermek doğru değildir. Ekipman, proses, çalışma alanı veya maruziyet koşullarında değişiklik olduğunda yeniden değerlendirme gerekebilir.
Ölçüm raporu ne işe yarar?
Rapor, elektromanyetik alan kaynaklarının ve çalışma ortamındaki maruziyet koşullarının teknik olarak değerlendirilmesine yardımcı olur. Elde edilen sonuçlar, risk değerlendirmesi ve gerekli kontrol önlemlerinin planlanmasında kullanılabilir.
Elektromanyetik alan ölçümünde hangi parametreler değerlendirilebilir?
Ölçüm kapsamı ve frekans aralığına bağlı olarak elektrik alan, manyetik alan ve güç yoğunluğu gibi parametreler değerlendirilebilir.
About the Author: Nurcan Aslan
