Ağır Metal Ölçümü Nedir? İş Yerlerinde Hangi Ağır Metaller Ölçülür?

Metal işleme, kaynak, döküm, galvanizleme, kaplama, boya üretimi, akü imalatı ve benzeri süreçlerde havaya metal içeren partiküller veya dumanlar yayılabilir. Çalışanın bu aerosollere maruz kalması, kullanılan metalin ve bileşiğinin özelliklerine, işlemin niteliğine, maruziyet süresine ve çalışma koşullarına bağlı olarak farklı sağlık riskleri oluşturabilir.

Ağır metal ölçümü, işyeri havasındaki metal ve metaloidlerin partikül veya aerosol formundaki miktarının belirlenmesine yönelik iş hijyeni ölçüm ve analizlerinden biridir. Ölçümün kapsamı, işyerindeki proses ve kullanılan malzemeler dikkate alınarak belirlenir.

Bu nedenle her işyerinde aynı metal panelinin ölçülmesi doğru bir yaklaşım değildir. Risk değerlendirmesi, kullanılan hammaddeler, Güvenlik Bilgi Formları (GBF/SDS), üretim prosesi ve çalışanların maruziyet şekli birlikte değerlendirilmelidir.

Ağır metal ölçümü nedir?

Ağır metal ölçümü, çalışma ortamındaki havada bulunan metal ve metaloidlerin konsantrasyonunun belirlenmesi amacıyla yapılan iş hijyeni uygulamasıdır. Metal aerosolleri; kaynak dumanı, metal tozu, kesme ve taşlama işlemleri, döküm prosesleri, galvanizleme, elektrolitik kaplama veya benzeri işlemler sırasında oluşabilir. NIOSH da işyeri aerosollerinin toz, duman, sis veya benzeri havada asılı partiküller şeklinde bulunabileceğini ve metal içeren aerosollerin maruziyet değerlendirmesinde ölçülmesinin gerekebileceğini belirtmektedir.

Ölçüm sırasında hava numunesi uygun bir pompa ve filtre sistemiyle alınabilir. Numune daha sonra laboratuvarda analiz edilerek hedeflenen elementlerin konsantrasyonları belirlenir.

PROSAFETY’nin mevcut TÜRKAK akreditasyon kapsamındaki ağır metal numune alma faaliyetinde pompa ile filtreye numune alma yöntemi ve ASTM D 7035-21 ile ASTM D 7439-21 metotları yer almaktadır.

İş yerlerinde neden ağır metal ölçümü yapılır?

Ağır metal ölçümünün temel amacı, çalışanların metal veya metaloid içeren aerosollere maruziyetinin değerlendirilmesine veri sağlamaktır.

Özellikle metal içeren toz veya dumanın oluştuğu proseslerde yalnızca ortamın gözle incelenmesi maruziyet düzeyini ortaya koymaz. Ölçüm, çalışanların solunum bölgesine ulaşabilecek partiküllerin miktarının analitik olarak belirlenmesine yardımcı olur.

Örneğin kaynak proseslerinde oluşan dumanın içeriği, kullanılan ana metal, elektrot ve kaynak yöntemine göre değişebilir. Paslanmaz çelik gibi alaşımlarda krom ve nikel içeren bileşenler bulunabilir. NIOSH, kaynak dumanlarının ana metal, elektrot veya akıdan kaynaklanan çeşitli metal ve metal oksitleri içerebildiğini belirtmektedir.

Bu nedenle ölçüm parametresi yalnızca “kaynak yapılıyor” bilgisine göre değil, prosesin gerçek özelliklerine göre belirlenmelidir.

Hangi iş yerlerinde ağır metal ölçümü gündeme gelir?

Ağır metal maruziyeti yalnızca metal fabrikalarıyla sınırlı değildir. Metal içeren malzemelerin işlendiği veya yüksek sıcaklıkta metal aerosollerinin oluşabildiği farklı çalışma ortamlarında değerlendirme gerekebilir.

Örnek olarak:

• Kaynak ve metal imalatı
• Dökümhaneler
• Metal kesme, taşlama ve işleme prosesleri
• Galvanizleme ve yüzey kaplama işlemleri
• Elektrolitik kaplama prosesleri
• Boya ve pigment üretimi
• Akümülatör ve batarya üretimi veya geri dönüşümü
• Elektronik atıkların geri dönüşümü
• Maden ve metal cevheri işleme faaliyetleri
• Çelik ve alaşım üretimi
• Metal içeren hammaddelerin kullanıldığı diğer endüstriyel prosesler

Ancak bir işyerinin bu sektörlerden birinde faaliyet göstermesi tek başına belirli bir metalin mutlaka ölçülmesi gerektiği anlamına gelmez. Hangi elementlerin hedefleneceği; kullanılan malzemeler, prosesler ve risk değerlendirmesi üzerinden belirlenmelidir.

Hangi ağır metaller ölçülür?

“Ağır metal” ifadesi iş hijyeninde tek bir standart element listesini ifade etmez. Ölçülecek elementler işyerindeki maruziyet kaynağına göre değişebilir.

PROSAFETY’nin TÜRKAK tarafından yayımlanan AB-1063-T akreditasyon kapsamının ağır metaller bölümünde 43 element için numune alma kapsamı bulunmaktadır. Bu kapsamda yer alan elementler şunlardır:

Burada önemli nokta, listedeki her elementin her işyerinde “ağır metal” maruziyeti olduğu anlamına gelmemesidir. Örneğin alüminyum, demir, kalsiyum veya sodyum da akreditasyon kapsamında bulunabilir. Hedef elementler, işyerindeki gerçek maruziyet kaynağına göre seçilmelidir.

Kurşun, kadmiyum, krom ve nikel neden sık değerlendirilir?

Bazı metaller, belirli endüstriyel proseslerdeki maruziyet potansiyelleri nedeniyle iş hijyeni açısından daha sık gündeme gelir.

Kurşun (Pb): Akü üretimi ve geri dönüşümü, metal işleme, bazı kaplama ve eski malzemelerin söküm işlemleri gibi faaliyetlerde maruziyet kaynağı olabilir.

Kadmiyum (Cd): Bazı metal kaplama ve alaşım uygulamalarında, ayrıca kadmiyum içeren malzemelerin işlenmesi veya kaynaklanmasında gündeme gelebilir.

Krom (Cr): Özellikle paslanmaz çelik ve krom içeren alaşımların işlendiği veya kaynaklandığı proseslerde değerlendirilmesi gerekebilir. Kromun kimyasal formu da ayrıca önemlidir.

Nikel (Ni): Paslanmaz çelik, nikel içeren alaşımlar ve bazı kaplama proseslerinde maruziyet kaynağı olabilir.

ILO da mesleki maruziyet açısından kurşun, kadmiyum, nikel, krom, mangan, arsenik, antimon, berilyum ve benzeri çeşitli metal ve metaloidleri iş sağlığı açısından önem taşıyan maddeler arasında saymaktadır.

Ağır metal ölçümü nasıl yapılır?

Ölçüm süreci, yalnızca cihazın çalışma ortamına götürülmesinden ibaret değildir. Numune alma planı ve analiz yöntemi ölçüm sonucunun güvenilirliği açısından önem taşır.

Genel süreç şu şekilde ilerler:

1. Maruziyet kaynağı belirlenir

Öncelikle hangi işlemlerde metal aerosolu oluşabileceği incelenir.

Örneğin:

• Kaynak ve kesme işlemleri
• Taşlama
• Döküm
• Galvanizleme
• Kaplama
• Metal ergitme
• Tozlu hammadde kullanımı

gibi prosesler değerlendirilir.

Kullanılan hammaddelerin ve kimyasalların Güvenlik Bilgi Formları da hedef elementlerin belirlenmesinde yardımcı olabilir.

2. Ölçülecek elementler belirlenir

Her işyerinde 43 elementin tamamının ölçülmesi gerekmeyebilir.

Risk değerlendirmesi ve proses bilgileri üzerinden hangi elementlerin maruziyet açısından anlamlı olduğu belirlenir. NIOSH da numune alma protokolünün maruziyet değerlendirmesi, analitik doğruluk ve uygun numune sayısı dikkate alınarak belirlenmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

3. Hava numunesi alınır

Metal içeren partiküller uygun numune alma ekipmanı ile filtre üzerinde toplanır. Kişisel maruziyet değerlendirmesinde numune alma ekipmanı çalışanın solunum bölgesine yakın konumlandırılabilir. Ortam ölçümünde ise ölçüm noktasının seçimi proses ve çalışma alanının özelliklerine göre yapılır. Numune alma sırasında filtreye ulaşan partiküllerin tamamının değerlendirmeye dahil edilmesi önemlidir.

4. Laboratuvar analizi yapılır

Alınan numune laboratuvarda uygun analitik yöntemle değerlendirilir.

PROSAFETY’nin akreditasyon kapsamındaki ağır metal numune alma faaliyetinde ASTM D 7035-21 ve ASTM D 7439-21 metotları yer almaktadır.

Burada önemli ayrım şudur: numune alma yöntemi ile laboratuvar analiz yöntemi aynı şey değildir. Ölçümün hangi aşamasının hangi laboratuvar tarafından ve hangi yetki/akreditasyon kapsamında gerçekleştirildiği kontrol edilmelidir.

Ölçüm sonuçları nasıl değerlendirilir?

Ağır metal ölçümünde yalnızca raporda yazan konsantrasyon değerine bakmak yeterli değildir.

Değerlendirmede;

• ölçülen element,
• numune alma yöntemi,
• ölçüm süresi,
• ölçülen maruziyet türü,
• kullanılan yöntem,
• ölçüm belirsizliği,
• ilgili mevzuattaki sınır değerler,
• mevzuatta sınır değer bulunmuyorsa uygun ulusal veya uluslararası referans değerler

birlikte ele alınmalıdır. 27 Ocak 2023 tarihli İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik, işverenin ölçüm sonuçlarını öncelikle mevzuata, mevzuatta ilgili sınır değer bulunmadığında ise uygun ulusal veya uluslararası sınır değerlere göre değerlendirmesini öngörmektedir. Yönetmelik ayrıca ölçüm, test ve analiz raporlarında kullanılan standartların, ölçüm belirsizliğinin, sonuçların ve varsa sınır değerlerin belirtilmesini düzenlemektedir.

Ölçüm yapılırken işveren nelere dikkat etmeli?

Ağır metal ölçümü planlanırken aşağıdaki bilgilerin ölçümü gerçekleştirecek laboratuvarla paylaşılması sürecin doğru kurulmasına yardımcı olur:

• Kullanılan hammaddeler ve kimyasallar
• Güvenlik Bilgi Formları
• Kaynak veya üretim yöntemi
• Metal ve alaşım türleri
• Çalışanların yaptığı işler
• Çalışma süreleri ve vardiyalar
• Havalandırma ve lokal emiş sistemleri
• Daha önce yapılmış ölçüm raporları
• Risk değerlendirmesinde belirlenen kimyasal riskler
• Ölçümün kişisel maruziyet veya ortam değerlendirmesi amacıyla yapılıp yapılmayacağı

İşverenin ölçüm yapılacak fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenlerle ilgili bilgi ve belgeleri laboratuvar personeline sağlaması da ilgili yönetmelikte açıkça düzenlenmiştir.

Ağır metal ölçümü hangi sıklıkla yapılır?

Ağır metal ölçümü için bütün işyerlerine uygulanabilecek tek bir sabit tekrar periyodu vermek doğru değildir.

27 Ocak 2023 tarihli İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında ölçümlerin; alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi, iş veya çalışma koşullarındaki değişiklikler, dış denetimlerde istenmesi veya işyeri hekimi ya da iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi gibi durumlarda tekrarlanması öngörülmektedir.

Dolayısıyla ağır metal ölçümünün tekrarlanma ihtiyacı; proses değişikliği, kullanılan malzeme, havalandırma sistemi, maruziyet koşulları ve önceki ölçüm sonuçları gibi faktörlerle birlikte değerlendirilmelidir.

PROSAFETY’nin ağır metaller ölçümü ve metal aerosol tayini hizmet sayfasında, işyeri havasındaki metal aerosollerinin numune alınmasına ilişkin kapsam ve yöntem bilgileri yer almaktadır. Ayrıca işyeri ortam ölçümleri sayfasından ağır metal ölçümünün diğer iş hijyeni parametreleri arasındaki yerini inceleyebilirsiniz.

Genel iş hijyeni kapsamını incelemek isteyenler için iş hijyeni ölçümleri sayfası da ilgili ölçüm başlıklarını bir arada sunulmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ağır metal ölçümü nedir?

İşyeri havasında bulunan metal ve metaloid içeren aerosollerin konsantrasyonunun numune alma ve laboratuvar analiziyle belirlenmesidir.

Hangi ağır metaller ölçülür?

Ölçülecek elementler işyerindeki proses ve kullanılan malzemelere göre değişir. Kurşun, kadmiyum, krom, nikel, arsenik, mangan, bakır, demir ve çinko gibi elementler maruziyet değerlendirmelerinde gündeme gelebilir.

Her işyerinde bütün ağır metaller ölçülür mü?

Hayır. Ölçüm kapsamı işyerindeki proses, kullanılan malzemeler, risk değerlendirmesi ve olası maruziyet kaynaklarına göre belirlenmelidir.

Ağır metal ölçümü ile kaynak dumanı ölçümü aynı mıdır?

Her zaman değil. Kaynak dumanı farklı metal ve bileşikleri içerebilen bir aerosol kaynağıdır. Ağır metal analizi ise bu aerosol içerisindeki belirli elementlerin tayinine odaklanabilir.

Ağır metal ölçümü ne zaman tekrarlanmalıdır?

Tek bir sabit periyot bütün işyerleri için geçerli değildir. Çalışma koşullarındaki değişiklikler, kontrol tedbirlerinin değerlendirilmesi, dış denetim talepleri veya işyeri hekimi ya da iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi gibi durumlar tekrar ölçüm ihtiyacı doğurabilir.

Ağır metal ölçümünü her laboratuvar yapabilir mi?

İş hijyeni ölçüm, test ve analizleri ilgili mevzuat kapsamında yetkili laboratuvarlar tarafından gerçekleştirilmelidir. Laboratuvarın ilgili parametre ve metot kapsamındaki yetkisi ayrıca kontrol edilmelidir.