Kişisel Toz Maruziyeti Ölçümü Nasıl Yapılır? Solunabilir Toz Nedir?

Taşlama, kesme, zımparalama, döküm, maden çıkarma ve benzeri işlemler sırasında açığa çıkan tozlar, çalışanların solunum yoluyla maruz kalabileceği işyeri etkenleri arasındadır. Ancak çalışma alanında toz görülmesi, çalışanın ne kadar toz soluduğunu tek başına göstermez. Maruziyetin değerlendirilmesi için tozun niteliği, çalışma koşulları ve çalışanın solunum bölgesinden alınan numuneler birlikte ele alınmalıdır.

Kişisel toz maruziyeti ölçümü, belirli bir çalışanın yaptığı iş sırasında karşılaştığı toz konsantrasyonunu değerlendirmek amacıyla gerçekleştirilir. Bu ölçümde kullanılan yöntemlerden biri, çalışanın üzerinde taşınan pompa ve filtre sistemiyle havadaki partiküllerin toplanması ve laboratuvarda analiz edilmesidir.

Ölçümün doğru planlanması için öncelikle toplam toz, solunabilir toz ve solunabilir kristal silika gibi farklı parametrelerin birbirinden ayrılması gerekir.

Solunabilir toz nedir?

Solunabilir toz, havada asılı bulunan ve solunum sırasında akciğerlerin gaz alışverişinin gerçekleştiği derin bölgelerine kadar ulaşabilen partikülleri ifade eder. Bu fraksiyon, yalnızca gözle görülen toz miktarına bakılarak değerlendirilemez. Partiküllerin aerodinamik boyutu ve kullanılan örnekleme sisteminin özellikleri, hangi parçacıkların numuneye alınacağını belirler.

Solunabilir toz ölçümünde uygun bir örnekleme başlığı veya siklon ön ayırıcı kullanılarak daha büyük partiküllerin ayrılması sağlanır. Böylece değerlendirilmek istenen solunabilir fraksiyon filtre üzerinde toplanır.

Önemli bir ayrıntı vardır: Solunabilir toz, belirli bir kimyasal maddeyi değil, partiküllerin solunum sisteminde ulaşabildiği bölgeye göre tanımlanan bir toz fraksiyonunu ifade eder. Bu nedenle ölçüm sonucu, tozun kimyasal bileşimi hakkında her zaman tek başına bilgi vermez.

Örneğin, bir taş işleme tesisinde solunabilir toz konsantrasyonunun belirlenmesi ile bu toz içindeki kristal silika miktarının belirlenmesi aynı analiz değildir. Silika riski bulunan işlerde uygun numuneye ek analiz uygulanması gerekebilir.

Toplam toz, solunabilir toz ve kuvarz arasındaki fark nedir?

İş hijyeni ölçümlerinde kullanılan toz tanımları, değerlendirme amacına göre farklılaşır.

Parametre	Ne ifade eder?	Ölçümün amacı
Toplam toz veya ilgili yöntemle tanımlanan solunabilir olmayan fraksiyon	Kullanılan örnekleme yönteminin topladığı, solunum sisteminin farklı bölgelerine ulaşabilen partiküller	İşyerindeki ilgili toz fraksiyonunu değerlendirmek
Solunabilir toz	Akciğerlerin derin bölgelerine ulaşabilen partikül fraksiyonu	Solunabilir partikül maruziyetini belirlemek
Solunabilir kristal silika (kuvarz)	Solunabilir fraksiyondaki kristal silika içeriği	Silika maruziyetini ayrıca değerlendirmek

Burada “toplam toz” ve “solunabilir toz” ifadeleri gelişigüzel birbirinin yerine kullanılmamalıdır. Örnekleme başlığı, yöntem ve raporda belirtilen fraksiyon dikkate alınmalıdır.

Kristal silika tayini de yalnızca toz konsantrasyonunu ölçmekten farklıdır. Tozun toplam miktarı bilinse bile içindeki kristal silika oranı ayrıca belirlenmedikçe silika maruziyeti doğrudan hesaplanamaz.

Kişisel toz maruziyeti ölçümü hangi işyerlerinde gündeme gelir?

Toz maruziyeti riski, yalnızca yoğun toz oluşan büyük sanayi tesislerinde ortaya çıkmaz. İşin niteliği ve kullanılan malzemeler dikkate alındığında farklı üretim ve işleme faaliyetlerinde de kişisel ölçüm gerekebilir.

Örnekler:

• Metal işleme: Taşlama, kesme, zımparalama ve bazı kaynakla ilişkili işlemler.
• Maden ve taş işleme: Delme, kırma, eleme ve malzeme aktarımı.
• Çimento, seramik ve yapı malzemeleri: Hammadde hazırlama, öğütme ve paketleme.
• Ahşap işleme: Kesme, frezeleme ve zımparalama.
• Döküm ve benzeri üretimler: Kum hazırlama, kalıp bozma ve toz oluşturan diğer işlemler.

Bunlar örnek faaliyetlerdir; ölçüm ihtiyacı yalnızca sektör adına bakılarak belirlenmez. İşyerinin risk değerlendirmesi, kullanılan maddeler, işin süresi, mevcut havalandırma ve kontrol önlemleri birlikte incelenmelidir.

Toz maruziyeti değerlendirmesi, işverenin çalışanların maruz kalabileceği riskleri belirleme ve uygun önlemleri alma sorumluluğunun bir parçasıdır. İlgili düzenlemeler arasında 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Tozla Mücadele Yönetmeliği bulunur.

Kişisel toz ölçümü ile ortam toz ölçümü arasındaki fark nedir?

Bu iki yaklaşım farklı sorulara yanıt verir.

Kişisel toz maruziyeti ölçümü, çalışanın solunum bölgesindeki maruziyeti değerlendirmeyi amaçlar. Ortam ölçümü ise belirlenen çalışma alanındaki toz konsantrasyonunu ortaya koyar.

Örneğin, bir üretim bölümünde sabit bir noktadan alınan numune, o noktadaki koşulları gösterebilir. Ancak çalışan vardiyanın bir bölümünü toz kaynağının yanında, kalan bölümünü başka bir alanda geçiriyorsa sabit nokta sonucu çalışanın kişisel maruziyetini doğrudan temsil etmeyebilir.

Bu nedenle ölçüm türü, yanıtlanmak istenen soruya göre seçilmelidir. İki yöntem birbirinin alternatifi olarak değil, gerektiğinde birbirini tamamlayan değerlendirmeler olarak ele alınabilir.

Prosafety’nin Kişisel Maruziyet Ölçümü Nedir? Ortam Ölçümünden Farkı Nedir? başlıklı yazısında iki yaklaşımın genel farkları ayrıca açıklanmaktadır.

Ölçüm raporunda nelere dikkat edilmelidir?

Ölçüm raporu incelenirken yalnızca sonuç değerine odaklanmak yerine, ölçümün hangi koşullarda gerçekleştirildiği de kontrol edilmelidir.

İşveren, İSG uzmanı veya teknik sorumlu şu başlıkları inceleyebilir:

• Ölçülen parametre: Sonucun toplam toz, solunabilir toz veya belirli bir bileşen için verilip verilmediği.
• Örnekleme yöntemi: Kullanılan metodun ve örnekleme sisteminin açıkça belirtilmesi.
• Çalışma koşulları: Numunenin hangi faaliyet ve çalışma süresini temsil ettiği.
• Ölçüm sonucu ve birimi: Değerin uygun birimle raporlanması.
• Değerlendirme kriteri: Sonucun hangi mevzuat hükmü veya teknik kritere göre yorumlandığı.
• Laboratuvar yeterliliği: Ölçümü gerçekleştiren kuruluşun ilgili parametre ve yöntem bakımından yetkisinin ve akreditasyon kapsamının kontrol edilmesi.

Ölçüm raporunun güvenilirliği, yalnızca laboratuvarın genel olarak akredite olmasına bağlı değildir. İlgili ölçüm parametresinin ve metodun kapsamı da kontrol edilmelidir.

İş hijyeni ölçüm laboratuvarlarının yetkilendirilmesine ilişkin bilgi için İSGÜM’ün laboratuvar yetkilendirme sayfası incelenebilir.

Toz maruziyeti yüksek çıkarsa ne yapılmalıdır?

Ölçüm sonucunun yüksek bulunması durumunda, öncelikle maruziyetin kaynağı ve oluşma koşulları araştırılmalıdır. Amaç yalnızca rapordaki değeri düşürmek değil, çalışanın toza maruziyetini kaynağında azaltmaktır.

İşyerinin koşullarına göre şu önlemler değerlendirilebilir:

• Toz oluşumunu azaltan üretim veya çalışma yöntemlerinin kullanılması.
• Uygun kapalı sistemler ve lokal emiş havalandırması kurulması.
• Genel havalandırmanın yeterliliğinin incelenmesi.
• Tozun çalışma alanına yayılmasını önleyen teknik önlemler alınması.
• Uygun temizlik yöntemlerinin ve bakım uygulamalarının belirlenmesi.
• Gerekli kişisel koruyucu donanımın, diğer kontrol önlemlerini tamamlayacak şekilde seçilmesi.
• Alınan önlemlerin etkinliğinin yeniden değerlendirilmesi.

Tozun türüne göre uygulanacak önlemler değişebilir. Örneğin, kristal silika içeren tozlarda riskin değerlendirilmesi ve kontrolü, yalnızca genel toz miktarına bakılarak tamamlanmış sayılmaz.

İlgili düzenlemeler kapsamında işverenin yükümlülükleri, işyerinin riskleri ve uygulanabilir mevzuat hükümleri doğrultusunda değerlendirilmelidir.

Toz ölçümü hizmeti seçerken nelere bakılmalı?

Ölçüm hizmeti alınırken yalnızca fiyat ve saha ziyareti tarihi üzerinden karar verilmemelidir. Ölçümün ihtiyacı karşılayabilmesi için parametre, yöntem ve laboratuvar kapsamı birbiriyle uyumlu olmalıdır.

Teklif aşamasında şu bilgiler netleştirilmelidir:

• İşletmede yürütülen faaliyet ve toz kaynağı.
• Ölçüm yapılması planlanan çalışan grupları ve iş adımları.
• Talep edilen fraksiyon: toplam toz, solunabilir toz veya gerekli olduğunda kristal silika.
• Kullanılacak örnekleme ve analiz yöntemi.
• İlgili parametre için laboratuvarın yetki ve akreditasyon kapsamı.
• Raporun hangi maruziyet değerlendirmesine dayanak oluşturacağı.

Prosafety’nin Toz Ölçümü hizmet sayfasında toplam toz, solunabilir toz ve solunabilir kristal silika tayinine ilişkin yöntem bilgileri yer almaktadır. Genel iş hijyeni ölçüm kapsamını incelemek için İşyeri Ortam Ölçümleri sayfası da kullanılabilir.

Sıkça sorulan sorular

Solunabilir toz ile toplam toz aynı mıdır?

Hayır. Solunabilir toz, akciğerlerin derin bölgelerine ulaşabilen partikül fraksiyonudur. Toplam toz ölçümünde kullanılan örnekleme tanımı ve toplanan partikül fraksiyonu farklı olabilir.

Kişisel toz maruziyeti ölçümü neden yapılır?

Çalışanın yaptığı iş sırasında solunum bölgesinde karşılaştığı toz konsantrasyonunu değerlendirmek ve risk kontrolü için veri sağlamak amacıyla yapılır.

Kişisel toz ölçümü nasıl gerçekleştirilir?

Uygun pompa, filtre ve örnekleme başlığı çalışanın solunum bölgesine yerleştirilir. Belirlenen süre boyunca numune alınır ve uygun analiz yöntemiyle laboratuvarda değerlendirilir.

Her toz ölçümünde kuvarz analizi yapılır mı?

Hayır. Kristal silika analizi, kullanılan malzeme ve prosesin oluşturduğu risklere göre değerlendirilir. Yalnızca gravimetrik toz sonucu, numunedeki kuvarz miktarını göstermez.

Ortam toz ölçümü, kişisel maruziyet ölçümünün yerine geçer mi?

Her durumda geçmez. Ortam ölçümü belirli bir noktadaki koşulları gösterirken kişisel ölçüm çalışanın solunum bölgesindeki maruziyeti değerlendirmeyi amaçlar.

Toz ölçümünün ne sıklıkla tekrarlanması gerekir?

Tek bir tekrar aralığı bütün işyerleri için geçerli değildir. Risk değerlendirmesi, çalışma koşullarındaki değişiklikler, ilgili mevzuat ve ölçüm sonuçları dikkate alınarak planlama yapılmalıdır.

Ölçüm raporunda hangi birim kullanılır?

Gravimetrik toz konsantrasyonu çoğunlukla mg/m³ cinsinden ifade edilir. Sonuç, ölçülen parametre ve kullanılan yöntemle birlikte değerlendirilmelidir.

Laboratuvarın akreditasyonu neden kontrol edilmelidir?

Ölçümün ilgili parametre ve yöntem bakımından yeterli kapsamda yürütüldüğünün değerlendirilmesi için laboratuvarın güncel yetki ve akreditasyon kapsamı incelenmelidir.