İş ekipmanlarında periyodik kontrol süresi için her ekipmana uygulanabilecek tek bir süre yoktur. Kontrol periyodunun belirlenmesinde öncelikle ekipmanın İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III kapsamındaki yeri, ilgili standartlarda belirtilen süreler ve varsa üretici talimatları değerlendirilir.
Bu nedenle “periyodik kontroller yılda bir yapılır” ifadesi birçok ekipman için pratik bir referans olsa da tek başına yeterli değildir. Bazı ekipmanlarda ilgili standart daha farklı bir süre öngörebilir. Standart veya tabloda süre belirlenmemişse üreticinin öngördüğü aralık, bu da yoksa çalışma koşulları ve risk değerlendirmesi dikkate alınır. Yönetmelik, belirlenen periyodik kontrol aralığının kendi içindeki istisnalar dışında bir yılı aşmamasını öngörür.
İş ekipmanlarında periyodik kontrol süresini belirleyen temel kriterler nelerdir?
Kontrol tarihini belirlemek için yalnızca ekipmanın adına bakmak doğru değildir. Mevzuat ve teknik kriterler birlikte değerlendirilmelidir.
Pratik olarak şu sıra izlenebilir:
- Ekipmanın EK-III kapsamında olup olmadığı belirlenir.
- EK-III ilgili tablosundaki periyodik kontrol dönemi incelenir.
- İlgili ulusal veya uluslararası standartta farklı bir süre bulunup bulunmadığı kontrol edilir.
- Üretici tarafından belirlenmiş kontrol aralığı ve kriterler incelenir.
- Süre bu kaynaklarda belirlenmemişse işyeri ortam koşulları, kullanım sıklığı, kullanım süresi ve risk değerlendirmesi dikkate alınır.
- Ekipmanın bakım, onarım, yer değişikliği veya güvenliğini etkileyebilecek olağan dışı bir durum geçirip geçirmediği ayrıca değerlendirilir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın 23 Aralık 2025 tarihli yönetmelik değişikliğine ilişkin duyurusunda da EK-III’te yer alan ekipman ve ekipman gruplarının periyodik kontrole tabi olduğu ve periyodik kontrollerin yetkili kişiler tarafından gerçekleştirilmesi gerektiği belirtilmektedir.
Her iş ekipmanı için periyodik kontrol süresi aynı mıdır?
Hayır.
İşyerlerinde sık karşılaşılan birçok ekipman için yönetmelik tablolarında, ilgili standartta farklı bir süre öngörülmediği durumda 1 yıl esas alınır. Ancak bu durum, bütün ekipmanların koşulsuz olarak 12 ayda bir kontrol edilmesi gerektiği anlamına gelmez.
Örneğin kaldırma ve iletme ekipmanları, basınçlı kaplar ve bazı tesisatlar için yönetmelik tablolarında azami süreler bulunurken, ekipmana uygulanacak standart veya özel hükümler ayrıca değerlendirilir.
| Ekipman grubu | Genel yaklaşım | Dikkat edilmesi gereken |
|---|---|---|
| Kaldırma ve iletme ekipmanları | Çoğu ekipmanda standartta farklı süre yoksa 1 yıl | Ekipmana özgü standart ve üretici kriterleri incelenmeli |
| Basınçlı kap ve tesisatlar | Ekipman türüne ve ilgili standarda göre belirlenir | Periyodik kontrol ile hidrostatik test aynı kavram değildir |
| Elektrik ve topraklama tesisatları | Standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl esas alınabilir | İlgili elektrik mevzuatı ve standartlar dikkate alınmalı |
| İş makineleri | Ekipman ve uygulanabilir teknik kriterlere göre değerlendirilir | Üretici bilgileri ve ekipmanın kullanım koşulları önemlidir |
| Makine ve tezgâhlar | EK-III ve ilgili teknik kriterlere göre | Ekipman türüne özel kontrol kriterleri incelenmeli |
| Endüstriyel raf ve kapılar | İlgili standart ve EK-III hükümleri birlikte değerlendirilir | Kullanım koşulları ve ekipmanın durumu göz önünde bulundurulmalı |
Bu tablo genel bir yönlendirmedir. Kesin kontrol tarihi, ekipmanın teknik özellikleri ve uygulanabilir mevzuat ile standartlar incelenerek belirlenmelidir.
Prosafety’nin periyodik kontrol hizmetleri kapsamında basınçlı kaplar, kazanlar, kaldırma ve iletme makineleri, elektrik tesisatı, yangından korunma sistemleri, endüstriyel raf ve kapılar, iş makineleri ile makine ve takım tezgâhları gibi ekipman grupları yer almaktadır.
Yönetmelik kontrol süresinin belirlenmesinde nasıl bir yol izliyor?
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nin EK-III bölümü burada temel referanstır.
Mevzuattaki yaklaşımın önemli noktası, kontrol periyodunun ekipmana göre değerlendirilmesidir. Periyodik kontrol aralığı ilgili tabloda veya standartlarda belirlenmemişse üreticinin öngördüğü aralık ve kriterler dikkate alınır. Üretici tarafından da belirlenmemişse işyeri ortam koşulları, kullanım sıklığı, kullanım süresi ve risk değerlendirmesi sonuçları üzerinden uygun aralık belirlenir.
Bu nedenle örneğin aynı modelde iki ekipman bulunması, her iki ekipmanın çalışma koşullarının da aynı olduğu anlamına gelmez. Yoğun kullanılan, yüksek çevresel etkilere maruz kalan veya güvenlik açısından daha yüksek risk taşıyan bir ekipmanın kontrol ihtiyacı ayrıca değerlendirilmelidir.
Kontrol periyodu belirlenirken hangi bilgiler incelenir?
Bir ekipman için kontrol tarihi belirlenirken aşağıdaki bilgiler yararlı olur:
- Ekipmanın marka ve modeli
- Seri numarası
- İmal yılı
- Teknik kapasitesi
- Kullanım amacı
- Üretici kullanım ve bakım talimatları
- İlgili standartlar
- Önceki periyodik kontrol raporu
- Daha önce tespit edilmiş uygunsuzluklar
- Bakım ve onarım geçmişi
- Kullanım sıklığı
- Çalışma ortamının koşulları
- Risk değerlendirmesi
- Ekipmanda yapılan değişiklikler veya yer değişiklikleri
2025 yılındaki yönetmelik değişikliğiyle periyodik kontrol raporlarında ekipman kimlik bilgilerinin, uygulanan kontrol metodunun ve bir sonraki periyodik kontrol tarihinin raporlanmasına ilişkin hükümler de güncellendi.
“Yılda bir” ifadesi ne anlama gelir?
“Yılda bir” ifadesi, çoğu durumda azami kontrol süresini ifade eder. Bu nedenle kontrolün mutlaka yılın aynı gününde yapılması gerektiği şeklinde yorumlanmamalıdır.
Daha önemlisi, bir ekipman için ilgili standart daha kısa bir kontrol aralığı öngörüyorsa bu kriter göz ardı edilmemelidir.
Ayrıca işverenin yalnızca takvimdeki periyodik kontrol tarihini beklemesi de yeterli değildir. İş ekipmanının güvenliğini etkileyebilecek bazı olaylardan sonra normal periyodik kontrol tarihinden bağımsız olarak gerekli kontrollerin yapılması gerekir.
Periyodik kontrol zamanı gelmeden kontrol yapılması gereken durumlar
Yönetmelikte, belirli durumlarda iş ekipmanının ayrıca kontrol edilmesi öngörülmektedir.
Örneğin:
- Güvenliğin kurulma ve montaj şartlarına bağlı olduğu ekipmanlarda kurulumdan sonra ve ilk kullanımdan önce,
- Önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra,
- Seyyar olmayan ekipmanlarda her yer değişikliğinde,
- İskele, sütunlu çalışma platformu veya kule kren gibi ekipmanlarda ilk kurulum ve ilgili değişikliklerden sonra,
- Kaza, doğal olay veya çalışma şeklindeki değişiklik gibi güvenliği etkileyebilecek durumların ardından gerekli görülen kontrollerin yapılması gerekir.
Dolayısıyla periyodik kontrol tarihi henüz gelmemiş bir ekipmanın güvenliğini etkileyen önemli bir değişiklik yaşanmışsa “raporun süresi devam ediyor” gerekçesiyle kontrol ihtiyacı göz ardı edilmemelidir.
Periyodik kontrol ile bakım aynı şey değildir
İş ekipmanlarında periyodik kontrol süresini değerlendirirken sık yapılan hatalardan biri bakım ile periyodik muayeneyi aynı işlem olarak görmektir.
Bakım, ekipmanın çalışabilirliğini ve üretici tarafından öngörülen teknik özelliklerini korumaya yönelik işlemleri kapsar.
Periyodik kontrol ise yetkili kişi tarafından ekipmanın belirlenen teknik kriterlere göre muayene edilerek güvenli kullanım koşullarının değerlendirilmesidir.
Bu nedenle “Ekipmanın bakımı yapıldı, periyodik kontrolüne gerek yok” yaklaşımı doğru değildir.
Prosafety’nin Periyodik Kontrol ile Bakım Arasındaki Fark konulu yazısında bu iki sürecin farkları ayrıca ele alınmaktadır.
Basınçlı kaplarda kontrol süresi ile test süresi karıştırılmamalı
Basınçlı ekipmanlarda ayrıca dikkat edilmesi gereken bir konu vardır: periyodik kontrol süresi ile belirli bir testin uygulanma sıklığı aynı şey olmayabilir.
Örneğin basınçlı kapların kontrolünde hidrostatik test veya uygulanabilir başka test yöntemleri ekipmanın özelliğine, standardına ve mevzuattaki hükümlere göre değerlendirilir.
Bu nedenle “Basınçlı kabın kontrolü yılda bir yapılıyor, o halde bütün testler de yılda bir yapılır” şeklinde genel bir sonuç çıkarılmamalıdır.
Basınçlı hava tankı, hidrofor, kompresör hava tankı ve benzeri ekipmanlarda uygulanacak muayene ve test yöntemi ekipmanın teknik özellikleri ile ilgili standartlar birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir.
Konu özelinde Basınçlı Kapların Periyodik Kontrolü sayfasından ekipman grubuna ilişkin hizmet kapsamı incelenebilir.
İşveren kontrol tarihini nasıl takip etmeli?
Kontrol tarihinin yalnızca rapor dosyasına bakılarak takip edilmesi, ekipman sayısı arttıkça hataya açık hale gelir.
Pratik bir takip tablosunda en az şu alanların bulunması yararlı olur:
- Ekipman adı
- Ekipman türü
- Marka ve model
- Seri numarası
- Lokasyon
- Son kontrol tarihi
- Bir sonraki kontrol tarihi
- Uygulanan standart veya kontrol kriteri
- Rapor numarası
- Uygunsuzluk durumu
- Düzeltici faaliyet durumu
- Sorumlu kişi
- Bir sonraki kontrol için planlanan tarih
Prosafety’nin İşletmelerde Periyodik Kontrol Takip Sistemi Nasıl Oluşturulur? yazısında bu sürecin ekipman envanteri, raporlar ve uygunsuzlukların takibiyle birlikte nasıl yönetilebileceği ele alınmaktadır.
Periyodik kontrol süresi yaklaşırken ne yapılmalı?
Kontrol tarihinin son gününe kadar beklemek yerine hazırlığa önceden başlanması daha kontrollü bir süreç sağlar.
Özellikle çok sayıda ekipmana sahip işletmelerde önce güncel ekipman listesi hazırlanmalı, aynı lokasyonda kontrol edilecek ekipmanlar gruplanmalı ve önceki raporlar incelenmelidir.
Kontrol öncesinde ekipmanın kimlik bilgilerinin doğrulanması, gerekli teknik dokümanların hazırlanması ve varsa önceki uygunsuzlukların giderilmiş olması saha sürecini kolaylaştırır.
Prosafety’nin periyodik kontrol hizmetleri kapsamında ekipman türü, teknik bilgiler ve uygulanabilir kriterler değerlendirilerek kontrol planlaması yapılmaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
İş ekipmanlarında periyodik kontrol süresi yılda bir mi?
Her ekipman için koşulsuz olarak yılda bir denilemez. EK-III’teki ilgili hüküm, standartlar ve üretici kriterleri birlikte değerlendirilir. Birçok ekipmanda standartlarda farklı bir süre belirtilmemişse 1 yıl esas alınır.
İş ekipmanlarında periyodik kontrol süresini kim belirler?
Kontrol dönemi, ilgili mevzuat, uygulanabilir standartlar, üretici bilgileri ve gerekli durumlarda risk değerlendirmesi dikkate alınarak belirlenir. Kontrolün kendisi ise mevzuatta belirtilen yetkili kişiler tarafından gerçekleştirilir.
Periyodik kontrol tarihi geçerse ekipman kullanılabilir mi?
Kontrolü zorunlu olan ekipmanda belirlenen kontrol süresinin geçirilmesi, işverenin mevzuata uygunluk ve güvenli kullanım sorumluluğu açısından risk oluşturur. Ekipmanın kullanımına devam edilip edilmeyeceği, ekipmanın türü, güvenli kullanım durumu ve uygulanabilir mevzuat hükümleri çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Bakımı yapılan ekipmanın tekrar periyodik kontrolü gerekir mi?
Evet. Bakım ile periyodik kontrol farklı faaliyetlerdir. Ayrıca önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra mevzuat gerektirdiğinde yeniden periyodik kontrol yapılması gerekir.
Ekipmanın kontrol tarihi gelmeden periyodik kontrol yapılabilir mi?
Evet. İşletmenin planlama ihtiyacı veya ekipmanın güvenliğini etkileyen koşullar nedeniyle kontrol daha erken gerçekleştirilebilir. Ayrıca bazı değişiklik ve olaylardan sonra normal kontrol tarihinden bağımsız olarak gerekli kontrollerin yapılması gerekir.
Periyodik kontrol süresi ekipmanın kullanım yoğunluğuna göre değişebilir mi?
Bazı durumlarda evet. İlgili tabloda veya standartta süre belirlenmemişse, üretici kriterleri ve bunların da bulunmaması halinde işyeri ortam koşulları, kullanım sıklığı, kullanım süresi ve risk değerlendirmesi dikkate alınabilir.
Periyodik kontrol raporundaki tarih yeterli midir?
Tek başına yeterli görülmemelidir. Ekipmanın güncel durumu, ilgili standart, üretici talimatı ve mevzuat hükümleri de kontrol edilmelidir. Özellikle bakım, onarım, yer değişikliği veya kaza gibi durumlar kontrol tarihinden bağımsız yeni bir değerlendirme gerektirebilir.
2025 yılındaki yönetmelik değişikliği periyodik kontrolleri etkiledi mi?
Evet. 23 Aralık 2025 tarihli değişiklikle periyodik kontrole tabi ekipmanların kapsamı, ekipman muayene kuruluşlarına ilişkin hükümler, İSG-KATİP sözleşmeleri, raporlama ve bazı ekipmanların kontrol dönemlerine ilişkin düzenlemeler güncellendi.
About the Author: Nurcan Aslan
