Bir işyerinde gürültü, toz, kimyasal maddeler, titreşim veya başka bir fiziksel ve kimyasal etken bulunması, tek başına çalışanın ne düzeyde maruz kaldığını göstermez. Maruziyetin değerlendirilmesinde önemli olan, çalışanın yaptığı iş, maruziyet süresi, çalışma koşulları ve ölçümün nasıl gerçekleştirildiğidir.
Bu nedenle iş hijyeni çalışmalarında kişisel maruziyet ölçümü ile ortam ölçümü aynı anlama gelmez.
Kişisel maruziyet ölçümünde ölçüm veya numune alma ekipmanı, uygun yönteme göre doğrudan çalışanın üzerinde ve maruziyeti temsil edecek konumda kullanılır. Ortam ölçümünde ise ölçüm, çalışma alanında belirlenen sabit bir noktadan gerçekleştirilir. 27 Ocak 2023 tarihli İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik de bu iki ölçüm yaklaşımını açık biçimde birbirinden ayırmaktadır.
Kişisel maruziyet ölçümü nedir?
Kişisel maruziyet ölçümü, belirli bir çalışanın veya çalışan grubunun çalışma sırasında maruz kaldığı fiziksel ya da kimyasal etkenin düzeyini değerlendirmeye yönelik ölçüm veya numune alma çalışmasıdır.
Ölçümün temel özelliği, cihazın veya numune alma ekipmanının çalışanın maruziyetini temsil edecek şekilde kullanılmasıdır.
Örneğin bir çalışanın solvent kullandığı bir üretim sürecinde uçucu organik bileşiklere maruziyetinin değerlendirilmesi gerekiyorsa, yalnızca atölyenin bir köşesinde hava örneği almak çalışanın gerçek maruziyetini göstermeyebilir. Çalışanın görev yaptığı bölüm, işi yürütme biçimi, solventle çalışma süresi ve maruziyetin gerçekleştiği noktalar dikkate alınarak kişisel numune alma planlanabilir.
Kimyasal maddelere yönelik kişisel maruziyet ölçümlerinde numune alma cihazı veya pasif örnekleyici, kullanılan metoda uygun şekilde çalışanın üzerine ve solunum bölgesine yerleştirilir. Yönetmelik, ölçüm süresi ve numune sayısının yapılan iş sırasındaki maruziyeti temsil edecek şekilde düzenlenmesini öngörmektedir.
Ortam ölçümü nedir?
Ortam ölçümü, çalışma alanındaki belirli bir noktada bulunan etkenin düzeyinin belirlenmesine yönelik ölçümdür.
Burada ölçüm cihazı çalışanın üzerinde değildir. Ölçüm, çalışma alanındaki belirlenmiş bir noktada gerçekleştirilir.
Örneğin:
- Bir üretim alanındaki gürültü seviyesinin belirlenmesi,
- Belirli bir çalışma alanındaki toz konsantrasyonunun değerlendirilmesi,
- Bir bölümdeki aydınlatma seviyesinin ölçülmesi,
- Çalışma alanındaki termal koşulların değerlendirilmesi
ortam ölçümü kapsamında ele alınabilir.
Ancak sabit bir noktada yapılan ölçümün sonucu, otomatik olarak o alanda çalışan herkesin kişisel maruziyetini göstermez.
Yönetmeliğin 5. maddesinde de kişisel maruziyeti ölçtüğü kabul edilmeyen sabit nokta ölçümünün ortam ölçümü olarak değerlendirileceği ve ortam ölçüm sonuçlarının kişisel maruziyet seviyesini göstermeyeceği açıkça belirtilmektedir. Bu sonuçlar kişisel maruziyet sınır değerleriyle kıyaslanmaz.
Kişisel maruziyet ölçümü ile ortam ölçümü arasındaki fark nedir?
En temel fark, neyin ve kimin maruziyetinin değerlendirildiğidir.
| Kriter | Kişisel maruziyet ölçümü | Ortam ölçümü |
|---|---|---|
| Ölçümün odağı | Çalışanın maruziyeti | Çalışma alanındaki koşul |
| Ölçüm yeri | Çalışanın üzerinde / solunum bölgesinde, metoda uygun şekilde | Belirlenen sabit ölçüm noktası |
| Amaç | Belirli çalışanın maruziyetini değerlendirmek | Çalışma ortamındaki etkenin düzeyini belirlemek |
| Çalışma koşulları | Çalışanın yaptığı görev ve maruziyet süresi önemlidir | Ölçüm noktasının temsil kabiliyeti önemlidir |
| Sonuçların yorumu | Kişisel maruziyetin değerlendirilmesine veri sağlar | Ortam koşulları hakkında veri sağlar |
| Kişisel maruziyet sınır değeriyle karşılaştırma | Uygun yönteme göre yapılabilir | Kişisel maruziyeti göstermez |
Bu nedenle “işyerinde gürültü 80 dB(A) çıktı” veya “ortamda belirli miktarda toz tespit edildi” şeklindeki tek bir sonuç, her çalışanın vardiya boyunca maruz kaldığı düzeyi tek başına ortaya koymayabilir.
Özellikle çalışanların gün içerisinde farklı bölümlerde çalıştığı, farklı görevler yürüttüğü veya maruziyet kaynaklarına farklı sürelerde maruz kaldığı işlerde ölçüm stratejisinin buna göre oluşturulması gerekir.
Neden sadece ortam ölçümü yapmak yeterli olmayabilir?
Çalışma ortamındaki bir etkenin düzeyi ile çalışanın o etkene maruz kalma düzeyi aynı şey değildir.
Bir çalışan vardiyasının tamamını gürültülü bir makinenin yanında geçirirken başka bir çalışan aynı üretim alanında yalnızca kısa sürelerle bulunabilir. Alanın belirli bir noktasında yapılan ölçüm bu iki çalışanın maruziyet farkını doğrudan ortaya koymayabilir.
Benzer durum kimyasal maruziyetlerde de görülür.
Bir üretim alanında solvent kullanılıyor olması, alandaki sabit bir noktadan alınan hava numunesinin her çalışanın kişisel maruziyetini temsil ettiği anlamına gelmez. Çalışanın görevi, solvent kaynağına uzaklığı, işlem süresi, havalandırma koşulları ve kullanılan yönteme göre numune alma stratejisi değerlendirilmelidir.
Bu nedenle ölçüm planı hazırlanırken yalnızca “hangi parametre ölçülecek?” sorusu değil, “kimin maruziyeti, hangi işi yaparken ve hangi süre boyunca değerlendirilecek?” sorusu da sorulmalıdır.
Kişisel maruziyet ölçümü nasıl planlanır?
Yönetmelik, laboratuvarın ölçümden önce işyerinde ön inceleme yapmasını öngörmektedir. Bu incelemede maruziyet kaynakları, maruziyet süreleri, üretim süreci ve teknikleri, iş organizasyonu, vardiyalar ve görevler gibi unsurlar değerlendirilerek ölçüm stratejisi oluşturulur.
Uygulamada süreç genel olarak şu şekilde ilerler:
1. Maruziyet kaynağı belirlenir
Öncelikle çalışanın hangi fiziksel veya kimyasal etkene maruz kalabileceği değerlendirilir.
Bunlar arasında işin niteliğine göre:
- Gürültü
- Toz
- Kimyasal maddeler
- Uçucu organik bileşikler
- Mineral yağ aerosolleri
- Ağır metaller
- Titreşim
- Gaz ve buharlar
gibi etkenler bulunabilir.
Prosafety’nin mevcut iş hijyeni ölçüm kapsamı içerisinde gürültü, toz, titreşim, VOC, mineral yağ aerosolleri, ağır metaller, termal konfor, aydınlatma, elektromanyetik alan ve dedektör tüple gaz gibi farklı parametreler yer almaktadır. Hangi parametrenin ölçüleceği ise işyerindeki gerçek maruziyet kaynaklarına göre belirlenmelidir.
2. Ölçülecek çalışan veya çalışan grubu belirlenir
Aynı işyerinde çalışan herkes aynı düzeyde maruz kalmayabilir.
Bu nedenle görev tanımı, kullanılan ekipman, çalışma süresi, vardiya düzeni ve maruziyet kaynağına yakınlık gibi faktörler değerlendirilir.
Ölçümün temsil gücü, doğru çalışan grubunun ve uygun çalışma koşullarının seçilmesine bağlıdır.
3. Numune alma veya ölçüm yöntemi belirlenir
Ölçüm yöntemi, değerlendirilen parametreye ve kullanılan standarda göre belirlenir.
Kimyasal maddelerin solunmasıyla ilgili maruziyet değerlendirmelerinde TS EN 689:2018+AC ve benzeri güncel standartların dikkate alınması gerektiği yönetmelikte ayrıca belirtilmiştir. Kimyasal maruziyet değerlendirmelerinde uzun süreli referans maruziyet süresi bir vardiya için 8 saat, kısa süreli referans maruziyet süresi ise esas olarak 15 dakika olarak düzenlenmiştir.
4. Ölçüm gerçek çalışma koşullarını temsil edecek şekilde gerçekleştirilir
Ölçüm sırasında işin normal şekilde yürütülmesi önemlidir.
Yönetmelik, ölçüm sonuçlarını etkileyecek şekilde işin durdurulması, yavaşlatılması veya hızlandırılması gibi yöntemlerle ölçümlerin manipüle edilmemesini öngörmektedir.
Bu nedenle ölçüm günü, üretimin olağan koşullarından önemli ölçüde farklıysa elde edilen sonuçların temsil kabiliyeti ayrıca değerlendirilmelidir.
Hangi ölçümlerde kişisel maruziyet yaklaşımı önem kazanır?
Kişisel maruziyet yaklaşımı özellikle çalışanın yaptığı işe ve maruziyet süresine bağlı olarak değişen risklerde önemlidir.
Gürültü
Bu, çalışma alanındaki tek bir noktada yapılan ortam gürültüsü ölçümünden farklı bir değerlendirmedir.
Toz
Toz maruziyetinde çalışanın solunum bölgesinden numune alınması, maruziyetin değerlendirilmesinde önemli olabilir. İSGÜM de kişisel ve işyeri ortamı toz konsantrasyonu için ayrı numune alma ve değerlendirme rehberleri yayımlamaktadır.
Kimyasal maddeler ve VOC
Çalışanın hangi maddeyle, hangi işlem sırasında ve ne kadar süreyle temas ettiği ölçüm stratejisinin önemli parçalarıdır.
Titreşim
Bu nedenle titreşim ölçümünün de yalnızca “makine titreşiyor mu?” sorusuyla sınırlı değerlendirilmesi doğru değildir.
Ölçüm raporunda hangi bilgiler bulunur?
İş hijyeni ölçüm raporunda ölçümün gerçekleştirildiği bölüm, yapılan işler, maruziyet süresi, kullanılan standart ve yöntem, ölçüm sonuçları ve varsa sınır değerler gibi teknik bilgiler yer alır.
Kişisel maruziyet düzeyi ölçülen çalışanın adı, unvanı ve yaptığı iş de raporda belirtilir. Yönetmelik ayrıca ölçüm sonuçlarının ölçüm belirsizliği ile birlikte raporlanmasını öngörmektedir.
Bu nedenle bir raporu değerlendirirken yalnızca sonuç sütununa bakmak yeterli değildir.
Özellikle şu bilgiler kontrol edilmelidir:
- Ölçülen parametre
- Ölçüm veya numune alma yöntemi
- Kullanılan standart
- Ölçüm süresi
- Numune veya ölçüm noktası
- Kişisel ya da ortam ölçümü olduğu
- Ölçülen çalışanın görevi
- Maruziyet süresi
- Ölçüm sonucu ve ölçüm belirsizliği
- Varsa ilgili sınır değer
- Laboratuvarın yetki ve akreditasyon kapsamı
Yönetmeliğe göre laboratuvarın görevi ölçüm sonuçlarını teknik olarak raporlamaktır; sonuçların mevzuata uygunluğuna ilişkin değerlendirme raporda mevzuatın gerektirdiği çerçevede ele alınırken, laboratuvar tarafından ayrıca hukuki bir uygunluk kararı verilmesi şeklinde bir yaklaşım benimsenmemiştir.
Kişisel maruziyet ölçümü ne zaman tekrarlanır?
Kişisel maruziyet ölçümünün yalnızca belirli bir takvime bağlanarak değerlendirilmesi doğru değildir.
27 Ocak 2023 tarihli Yönetmeliğin 5. maddesine göre işveren, iş hijyeni ölçüm, test ve analizlerini;
- Alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi gerektiğinde,
- İşyerinin ortamında veya işin gereği olarak çalışanın kişisel maruziyetinde değişiklik meydana geldiğinde,
- İş müfettişlerinin teftişlerinde talep edilmesi halinde,
- İşyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi halinde
tekrarlar.
Dolayısıyla üretim prosesinde değişiklik yapılması, yeni bir kimyasalın kullanılmaya başlanması, havalandırma sisteminin değiştirilmesi veya çalışanın maruziyet koşullarının değişmesi gibi durumlarda mevcut ölçüm sonuçlarının hâlâ temsil edici olup olmadığı değerlendirilmelidir.
İşveren ölçüm yaptırırken nelere dikkat etmeli?
Ölçüm hizmeti alınırken yalnızca fiyat veya saha süresi üzerinden değerlendirme yapmak yerine ölçümün teknik kapsamına bakılmalıdır.
Kontrol edilebilecek temel noktalar şunlardır:
- Ölçülecek parametre risk değerlendirmesiyle uyumlu mu?
- Kişisel maruziyet mi, ortam ölçümü mü yapılacağı net mi?
- Kullanılacak yöntem ilgili parametre için uygun mu?
- Laboratuvarın ilgili parametrede yetkisi bulunuyor mu?
- Gerekli akreditasyon kapsamı mevcut mu?
- Ölçüm süresi ve numune sayısı maruziyeti temsil ediyor mu?
- Çalışanın gerçek yaptığı iş ölçüm planına dahil edilmiş mi?
- Rapor üzerinde kullanılan standart ve yöntem açıkça belirtiliyor mu?
- Sonuçların değerlendirilmesi için gerekli teknik bilgiler raporda yer alıyor mu?
İş hijyeni ölçüm hizmeti alınacak laboratuvarın yeterlik veya ön yeterlik belgesine sahip olması, Yönetmeliğin açıkça düzenlediği bir yükümlülüktür. İSGÜM de işverenlerin kişisel maruziyet ve ortam ölçümlerini bu yetkilendirmeye sahip laboratuvarlara yaptırması gerektiğini belirtmektedir.
Prosafety’nin işyeri ortam ölçümleri hizmeti kapsamında kişisel maruziyet ve ortam ölçümlerinin, ilgili parametreye uygun akredite yöntemlerle planlandığı belirtilmektedir. Laboratuvarın mevcut hizmet kapsamında TÜRKAK tarafından TS EN ISO/IEC 17025 standardı kapsamında akredite olduğu ve İSGÜM Yetki No 367 ile yetkilendirildiği de hizmet sayfasında yer almaktadır.
Sık Yapılan Hatalar
Ortam ölçümünü kişisel maruziyet ölçümü olarak değerlendirmek
Sabit noktadan alınan bir ölçüm, çalışanın kişisel maruziyetini otomatik olarak göstermez. Yönetmelik bu iki ölçüm türünü açıkça ayırmaktadır.
Sadece cihazın ölçüm değerine bakmak
Ölçüm sonucu tek başına yeterli değildir. Ölçümün nerede, ne kadar süreyle, hangi yöntemle ve hangi çalışma koşullarında yapıldığı da değerlendirilmelidir.
Her çalışan için aynı ölçüm planını uygulamak
Aynı işyerinde farklı görevlerde çalışan kişilerin maruziyetleri farklı olabilir. Ölçüm planı görev ve maruziyet koşullarını dikkate almalıdır.
Ölçüm sıklığını tek başına takvime bağlamak
Mevcut mevzuat, iş hijyeni ölçümlerinin belirli durumlarda tekrarlanmasını öngörmektedir. Değişen çalışma koşulları ve alınan kontrol tedbirlerinin etkinliği de dikkate alınmalıdır.
About the Author: Nurcan Aslan
