Basınçlı Kapların Periyodik Kontrolü Nedir?

Basınç altında çalışan ekipmanlarda yalnızca cihazın çalışıyor olması, güvenli kullanım koşullarının sağlandığı anlamına gelmez. Basınçlı hava tankları, kompresör hava tankları, hidrofor ve genleşme tankları gibi ekipmanlarda gövde bütünlüğü, bağlantılar, emniyet donanımları ve çalışma koşullarının teknik kriterlere uygunluğu düzenli olarak değerlendirilmelidir.

Basınçlı kapların periyodik kontrolü, iş ekipmanının ilgili mevzuat, standart, üretici bilgileri ve uygulanabilir teknik kriterler doğrultusunda muayene ve gerekli testlerle değerlendirilmesidir. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, basınçlı kap ve tesisatları periyodik kontrole tabi iş ekipmanları arasında düzenler.

Ancak her basınçlı ekipman için aynı kontrol yöntemi veya aynı süre geçerli değildir. Ekipmanın tipi, ilgili standart, üretici bilgileri ve çalışma koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

Basınçlı kap nedir?

Basınçlı kap, atmosfer basıncından farklı, özellikle atmosfer basıncının üzerinde bir basınç altında akışkan veya gaz bulundurmak üzere tasarlanmış kapalı ekipmandır.

İşyerlerinde kullanılan basınçlı kaplara örnek olarak şunlar verilebilir:

• Basınçlı hava tankları
• Kompresör hava tankları
• Hidrofor ve bazı genleşme tankları
• Buhar jeneratörleri
• Boyler ve akümülasyon tankları
• Ekipmanın teknik özelliklerine ve ilgili mevzuata göre diğer basınçlı ekipmanlar

PROSAFETY’nin mevcut akreditasyon kapsamındaki basınçlı kap hizmetinde basınçlı hava tankı, hidrofor, kompresör hava tankı, buhar jeneratörü, boyler ve akümülasyon tankı gibi ekipmanlar yer almaktadır. Ekipmanın kapsamının yalnızca adına bakılarak değil, teknik özellikleri ve akreditasyon kapsamı üzerinden değerlendirilmesi gerekir.

Basınçlı kapların periyodik kontrolü neden yapılır?

Basınçlı ekipmanlarda oluşabilecek korozyon, deformasyon, bağlantı problemleri, emniyet donanımı arızaları veya malzeme bütünlüğünü etkileyen hasarlar güvenli kullanımı olumsuz etkileyebilir.

Periyodik kontrolün amacı yalnızca ekipmanın dış görünüşünü incelemek değildir. Kontrolün kapsamına göre ekipmanın;

• Teknik bilgilerinin,
• Fiziksel ve yapısal durumunun,
• Basınç altında çalışma koşullarının,
• Emniyet ekipmanlarının,
• Bağlantı ve tesisatlarının,
• İlgili standartlara göre gerekli testlerinin

değerlendirilmesi söz konusu olabilir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın iş sağlığı ve güvenliği denetim dokümanlarında da basınçlı kapların periyodik kontrolleri ve hidrostatik testleri denetim kapsamında değerlendirilen konular arasında yer almaktadır.

Basınçlı kapların periyodik kontrolü zorunlu mudur?

Evet. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında periyodik kontrole tabi iş ekipmanlarının, yönetmelikte belirtilen aralık ve kriterlere göre kontrol edilmesi gerekir.

Yönetmeliğin EK-III bölümünde basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrollerine ilişkin özel hükümler bulunur. Kontrolün uygulanacağı teknik kriterler, ilgili standartlar ve ekipmanın özellikleri dikkate alınır.

Burada önemli bir ayrım vardır: periyodik kontrol ile bakım aynı işlem değildir.

Bakım, ekipmanın üretici talimatlarına ve işletmenin bakım programına göre çalışır durumda tutulmasına yönelik faaliyetleri kapsar. Periyodik kontrol ise yetkili kişi tarafından ekipmanın belirlenmiş teknik kriterlere göre muayene ve gerektiğinde test edilerek değerlendirilmesidir.

İşletmelerde bu iki sürecin birbirinin yerine kullanılması doğru değildir. Konuyla ilgili ayrıntılı açıklama için Periyodik Kontrol ile Bakım Arasındaki Fark Nedir? başlıklı PROSAFETY içeriğine de başvurulabilir.

Basınçlı kapların kontrol periyodu nasıl belirlenir?

Basınçlı kaplarda “tüm ekipmanlar yılda bir kontrol edilir” şeklinde tek başına kullanılan bir yaklaşım teknik açıdan yeterli değildir.

Yönetmeliğin EK-III hükümlerinde, ilgili standardın öngördüğü sürelerin dikkate alınması ve tabloda belirtilen azami sürelerin buna göre değerlendirilmesi esastır. Ekipmanın türüne göre kontrol kriterleri de farklılaşabilir.

Bu nedenle kontrol tarihi belirlenirken şu bilgiler birlikte değerlendirilmelidir:

Dolayısıyla işletmenin yalnızca önceki rapordaki tarihe bakması yerine, ekipmanın güncel teknik ve kullanım koşullarını da dikkate alması gerekir.

Çok sayıda iş ekipmanı bulunan işletmelerde bu sürecin nasıl yönetilebileceği konusunda İşletmelerde Periyodik Kontrol Takip Sistemi Nasıl Oluşturulur? içeriği yol gösterici olabilir.

Basınçlı kap kontrolünde hangi testler ve muayeneler yapılır?

Kontrolün içeriği ekipmanın tipine ve uygulanacak teknik kriterlere göre değişir. Bu nedenle her basınçlı kap için aynı test listesinin uygulanacağını söylemek doğru değildir.

Yönetmelikte basınçlı kaplarda temel prensip olarak hidrostatik test yaklaşımı düzenlenmiştir. Ancak testin uygulanma koşulları ekipmanın ilgili standardı, çalışma şartları ve teknik özellikleriyle birlikte değerlendirilir. Hidrostatik testin teknik olarak uygulanamadığı bazı durumlarda, yönetmelikte belirtilen şartlar çerçevesinde uygun tahribatsız muayene yöntemleri kullanılabilir ve bu durum raporda gerekçelendirilir.

Kontrol kapsamında ekipmanın özelliklerine göre aşağıdaki unsurlar değerlendirilebilir:

• Gövde ve genel fiziksel durum
• Korozyon veya deformasyon belirtileri
• Kaynak ve bağlantı bölgeleri
• Boru ve bağlantı elemanları
• Manometre gibi gösterge elemanları
• Emniyet ventili ve diğer emniyet armatürleri
• Sızdırmazlık durumu
• Çalışma basıncı ile ilgili teknik bilgiler
• Gerekli görülen basınç testleri
• Uygulanması gereken diğer muayene ve testler

Özellikle hidrostatik test konusunda, eski kaynaklarda yer alan tek bir basınç değerinin bütün ekipmanlara doğrudan uygulanması doğru değildir. Test basıncı ve yöntemi, ekipmanın standardı, üretim bilgileri ve yürürlükteki mevzuat birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir.

Basınçlı kap periyodik kontrolünü kim yapar?

Basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrolünün, mevzuatta belirtilen şartları sağlayan ve ilgili ekipman grubunda yetkili olan kişiler tarafından yapılması gerekir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın güncel SSS dokümanında basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrollerine ilişkin yetkili meslek grupları ve yetkilendirme sürecinde EKİPNET kaydı hakkında açıklamalar yer almaktadır. Yetkili kişilerin ilgili şartları sağlaması ve Bakanlık sistemindeki kayıt süreçlerini yerine getirmesi gerekir.

Ayrıca 2024 ve sonrasında yapılan düzenlemelerle periyodik kontrol hizmetlerinde İSG-KATİP üzerinden yürütülen sözleşme süreci de önem kazanmıştır. Hizmet alınmadan önce güncel sözleşme şartlarının kontrol edilmesi gerekir.

İşveren açısından burada yalnızca “kontrol yapılıyor mu?” sorusu değil, kontrolü gerçekleştiren kişi ve kuruluşun ilgili ekipman için yetkili olup olmadığı da kontrol edilmelidir.

Basınçlı kap periyodik kontrol raporunda neler bulunur?

Periyodik kontrol sonucunda hazırlanan rapor, ekipmanın hangi şartlarda değerlendirildiğini ve kontrol sonucunu izlenebilir hale getirmelidir.

Ekipmana ve kontrol kapsamına göre raporda şu tür bilgiler bulunabilir:

• Ekipmanın tanımı
• Marka, model ve seri numarası
• Teknik kapasite ve basınç bilgileri
• Kontrol tarihi
• Uygulanan kontrol ve test kriterleri
• Muayene bulguları
• Test sonuçları
• Uygunluk durumu
• Tespit edilen uygunsuzluklar
• Fotoğraf veya teknik ekler
• Yetkili kişinin bilgileri ve kayıt bilgileri
• Bir sonraki kontrol tarihi

PROSAFETY’nin basınçlı kap hizmet sayfasında da raporlama kapsamında ekipman bilgileri, kontrol kriterleri, uygunluk durumu, uygunsuzluklar, fotoğraf ekleri ve sonraki muayene tarihinin yer aldığı; raporların e-imzalı PDF olarak sunulduğu belirtilmektedir.

Raporun yalnızca arşivlenmesi yerine tespit edilen uygunsuzlukların işletme içinde takip edilmesi gerekir. Uygunsuzlukların nasıl değerlendirildiği konusunda Uygunsuzluk Nedir? Periyodik Kontrol Raporunda Nasıl Değerlendirilir? içeriği de ilgili bir kaynak olarak kullanılabilir.

İşveren basınçlı kap kontrolü öncesinde nelere dikkat etmeli?

Kontrol tarihini beklemeden önce ekipman bilgilerinin hazırlanması saha sürecini kolaylaştırır.

Kontrol öncesi kısa kontrol listesi

• Basınçlı ekipmanların güncel envanteri çıkarıldı mı?
• Her ekipmanın marka, model ve seri numarası kayıtlı mı?
• Önceki periyodik kontrol raporu hazır mı?
• Ekipmanın üretici bilgileri ve teknik dokümanları mevcut mu?
• Önceki kontrolde tespit edilen uygunsuzluklar kapatıldı mı?
• Ekipmanda önemli bir bakım, onarım veya değişiklik yapıldı mı?
• Manometre ve emniyet ekipmanlarının durumu biliniyor mu?
• İSG-KATİP hizmet sözleşmesi güncel şartlara göre tamamlandı mı?
• Kontrolü yapacak kişi veya kuruluşun ilgili ekipman kapsamındaki yetkisi doğrulandı mı?

Özellikle çok sayıda basınçlı kabın bulunduğu işletmelerde her ekipmanın ayrı kimliklendirilmesi, raporlarının ekipmanla eşleştirilmesi ve uygunsuzlukların kapatılma durumunun izlenmesi daha sağlıklı bir sistem oluşturur.

Basınçlı kap periyodik kontrolü ile hizmet seçerken neye bakılmalı?

Hizmet alırken yalnızca fiyat veya saha ziyaretinin yapılması değerlendirilmemelidir. İşletmenin, hizmet kapsamının kendi ekipmanına gerçekten uyup uymadığını kontrol etmesi gerekir.

Özellikle şu noktalar incelenebilir:

1. Ekipmanın kapsamı: Kontrol edilecek basınçlı kap, hizmet veren kuruluşun ilgili teknik kapsamı içinde mi?
2. Yetkilendirme: Kontrolü gerçekleştirecek kişinin mevzuatta öngörülen şartları sağlayıp sağlamadığı kontrol ediliyor mu?
3. Akreditasyon kapsamı: Akreditasyon iddiası varsa ilgili ekipmanın gerçekten akreditasyon kapsamında olup olmadığı inceleniyor mu?
4. Kontrol kriterleri: Muayene hangi mevzuat, standart ve teknik kriterlere göre yapılacak?
5. Raporlama: Rapor ekipman bazında izlenebilir mi?
6. Uygunsuzluk yönetimi: Tespit edilen eksikliklerin raporda açık biçimde gösterilmesi sağlanıyor mu?
7. İSG-KATİP süreci: Güncel sözleşme gereklilikleri yerine getiriliyor mu?

İşletmenizde bulunan ekipmanların kapsamını incelemek için PROSAFETY Basınçlı Kaplar Periyodik Kontrolü hizmet sayfasını inceleyebilirsiniz. Genel periyodik kontrol kapsamı için de Periyodik Kontrol sayfasına başvurulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Basınçlı kapların periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?

Kontrol periyodu ekipman türüne, ilgili standarda ve yönetmelikteki hükümlere göre belirlenir. Standartlarda veya ilgili düzenlemelerde farklı bir süre öngörülmüşse bu süre dikkate alınır. Bu nedenle bütün basınçlı kaplar için tek bir periyot varsayılmamalıdır.

Basınçlı kapların periyodik kontrolünde hidrostatik test zorunlu mudur?

Yönetmelik basınçlı kaplarda hidrostatik testi temel yöntem olarak düzenler. Ancak uygulanacak testin yöntemi ve koşulları ekipmanın özellikleri, ilgili standartlar ve teknik şartlarla birlikte değerlendirilir. Hidrostatik testin uygulanamadığı belirli durumlarda mevzuatta öngörülen şartlar kapsamında alternatif tahribatsız muayene yöntemleri kullanılabilir.

Kompresörün kendisi ile kompresör hava tankı aynı kontrol kapsamında mıdır?

Kompresör ve basınçlı hava tankı aynı şey değildir. Periyodik kontrol kapsamında değerlendirilen ekipmanın teknik niteliği ve ilgili akreditasyon kapsamı ayrıca incelenmelidir. PROSAFETY’nin mevcut basınçlı kap kapsamı içinde kompresör hava tankları yer almaktadır.

Hidrofor tankının periyodik kontrolü yapılır mı?

Hidrofor ve genleşme tankları, ekipmanın teknik özelliklerine ve ilgili kapsama göre basınçlı kap muayenesi kapsamında değerlendirilebilir. PROSAFETY’nin mevcut hizmet kapsamı içinde hidrofor ve genleşme tankları bulunmaktadır.

Periyodik kontrol ile bakım aynı işlem midir?

Hayır. Bakım, ekipmanın çalışabilirliğini korumaya yönelik faaliyetleri kapsarken periyodik kontrol, yetkili kişi tarafından belirlenmiş teknik kriterlere göre gerçekleştirilen muayene ve test faaliyetidir. Bir ekipmana bakım yapılmış olması tek başına periyodik kontrolün tamamlandığı anlamına gelmez.

Basınçlı kapların periyodik kontrolünde uygunsuzluk çıkarsa ne olur?

Uygunsuzluğun niteliği ve ekipmanın güvenli kullanımı üzerindeki etkisi değerlendirilir. Giderilmesi gereken eksiklikler için düzeltici faaliyet yürütülmeli ve gerekli durumlarda yeniden kontrol gerçekleştirilmelidir. Yönetmelik, güvenli kullanımı etkileyen eksikliklerin giderilmesi sonrasında yeniden değerlendirme yapılmasına ilişkin hükümler içerir.