Metal işleme, talaşlı imalat, taşlama ve benzeri proseslerde kullanılan mineral yağ esaslı soğutucu veya yağlayıcı sıvılar, çalışma sırasında havaya ince damlacıklar halinde karışabilir. Bu oluşum mineral yağ aerosolleri veya uygulamadaki yaygın ifadeyle yağ sisi olarak adlandırılır.
Özellikle kesme, taşlama ve yüksek hızlı işleme sırasında oluşan aerosolün solunması, çalışanların kimyasal maruziyetinin değerlendirilmesini gerektirebilir. Bu nedenle mineral yağ aerosolleri ölçümü, işyerindeki maruziyet koşullarının belirlenmesine yönelik iş hijyeni çalışmalarından biridir.
Mineral yağ aerosolleri nedir?
Mineral yağ aerosolleri, mineral yağ esaslı metal işleme sıvılarının proses sırasında havada asılı kalan küçük damlacıklarıdır. Bu oluşum, yağın yalnızca yüzeyde bulunmasından farklıdır. Buradaki risk, sıvının aerosol haline gelerek solunum yoluyla alınabilmesinden kaynaklanır.
Örneğin CNC tezgâhlarında, torna ve freze operasyonlarında veya taşlama işlemlerinde soğutma ve yağlama amacıyla kullanılan metal işleme sıvıları; yüksek hız, basınç ve sıcaklık nedeniyle havaya aerosol şeklinde yayılabilir.
HSE’nin MDHS 84/2 yöntemi, özellikle metal parçaların işlenmesi sırasında soğutucu veya yağlayıcı olarak kullanılan mineral yağlardan oluşan yağ sisi için geliştirilmiştir. Yöntem, inhalabl fraksiyonun gravimetrik olarak belirlenmesine dayanır.
Aerosol ile yağ buharı aynı şey midir?
Hayır. Bu iki kavramın ölçüm açısından birbirinden ayrılması gerekir.
- Mineral yağ aerosolleri: Havada asılı bulunan sıvı damlacıklardan oluşan yağ sisi.
- Yağ buharı: Yağın gaz fazına geçen bileşenlerini ifade eder.
- VOC: Uçucu organik bileşiklerin değerlendirilmesine yönelik farklı bir ölçüm parametresidir.
Bu nedenle yalnızca işyerinde yağ kullanılıyor olması, otomatik olarak VOC ölçümü yapılacağı veya her kimyasal maruziyetin mineral yağ aerosolleri ölçümüyle değerlendirileceği anlamına gelmez. Hangi parametrenin ölçüleceği kullanılan ürünün özellikleri, proses ve maruziyet koşullarına göre belirlenmelidir.
Mineral yağ aerosolleri hangi işyerlerinde ölçülür?
Ölçüm ihtiyacı, işyerinin sektör isminden çok prosesin aerosol oluşturma potansiyeli ve çalışanların maruziyeti üzerinden değerlendirilmelidir.
Özellikle şu proseslerde mineral yağ aerosolleri açısından değerlendirme yapılması gündeme gelebilir:
- CNC tezgâhlarında talaşlı imalat
- Torna ve freze işlemleri
- Metal taşlama ve işleme
- Kesme ve delme operasyonları
- Mineral yağ esaslı metal işleme sıvılarının kullanıldığı üretim süreçleri
- Yağlama veya soğutma sıvılarının püskürtme ile uygulandığı işlemler
- İşleme makinelerinin bulunduğu kapalı üretim alanları
HSE, metal işleme sıvılarının metal işleme ve şekillendirme operasyonlarında yağlama ve soğutma amacıyla kullanıldığını; aerosol oluşumunun ise çalışanların solunum yoluyla maruziyetine neden olabileceğini belirtmektedir.
Burada önemli olan, her CNC tezgâhında veya her metal işleme tesisinde aynı ölçümün otomatik olarak yapılması değildir. Ölçüm kapsamı, risk değerlendirmesi, kullanılan sıvının özellikleri, prosesin çalışma şekli, havalandırma ve çalışanların maruziyet süresi birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir.
Mineral yağ aerosolleri neden ölçülmelidir?
Metal işleme sıvılarının oluşturduğu mist veya aerosol, solunum sistemi açısından değerlendirilmesi gereken bir maruziyet kaynağı olabilir. HSE ve NIOSH kaynaklarında metal işleme sıvılarıyla ilişkili aerosol maruziyetlerinin solunum sistemi ve cilt üzerinde çeşitli sağlık etkileriyle ilişkilendirildiği belirtilmektedir. Bunlar arasında solunum yolu irritasyonu, astım ve aşırı duyarlılık pnömonisi gibi etkiler yer almaktadır.
Bu nedenle ölçümün amacı yalnızca bir raporda sayısal değer elde etmek değildir. Ölçüm sonuçları;
- çalışanların maruziyet durumunun değerlendirilmesine,
- mevcut havalandırma ve proses kontrollerinin gözden geçirilmesine,
- risk değerlendirmesine veri sağlanmasına,
- alınan kontrol önlemlerinin etkinliğinin değerlendirilmesine
yardımcı olabilir.
Mineral yağ aerosolleri ölçümü nasıl yapılır?
Ölçüm yöntemi, kullanılan metodun gerektirdiği numune alma ve analiz prosedürlerine göre yürütülür.
Prosafety’nin TÜRKAK akreditasyon kapsamındaki mineral yağ aerosolleri deneyinde HSE MDHS 84/2 metodu kullanılmaktadır. Akreditasyon dokümanında yöntem; pompa ile filtreye numune alma ve gravimetrik ölçüm olarak tanımlanmıştır.
HSE MDHS 84/2 metodunun temel yaklaşımında ölçülen hava, inhalabl aerosol örnekleyicisindeki önceden tartılmış filtreden geçirilir. Numune alma tamamlandıktan sonra filtre yeniden tartılarak filtre üzerinde toplanan aerosol kütlesi belirlenir. Metot, zaman ağırlıklı ortalama yağ sisi konsantrasyonunun belirlenmesine yöneliktir.
Ölçüm sürecinin temel aşamaları şöyledir:
- Ön inceleme: İşyerindeki proses, kullanılan mineral yağ veya metal işleme sıvısı, aerosol oluşabilecek noktalar ve çalışanların görevleri değerlendirilir.
- Numune alma stratejisi: Ölçüm noktaları ve gerekiyorsa kişisel maruziyeti temsil edecek çalışanlar belirlenir.
- Pompa ve filtre kurulumu: Metoda uygun örnekleme ekipmanı kullanılarak hava numunesi alınır.
- Numune alma: Çalışma koşullarını temsil edecek süre ve debide numune toplanır.
- Gravimetrik analiz: Filtre üzerindeki aerosol miktarı laboratuvar ortamında belirlenir.
- Raporlama: Ölçüm sonucu, kullanılan yöntem ve ilgili teknik bilgiler raporda sunulur.
HSE MDHS 84/2’de örnekleme için 2 ila 8 saatlik bir süre ve en az 240 litre numune hacmi önerilmektedir; ancak gerçek uygulama kullanılan yöntemin gereklilikleri ve maruziyeti temsil edecek ölçüm stratejisi doğrultusunda belirlenmelidir.
Ortam ölçümü mü, kişisel maruziyet ölçümü mü?
Bu ayrım özellikle kimyasal maruziyetlerde önemlidir.
İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik’e göre ölçüm stratejisinin belirlenmesinde işin niteliği, çalışanların görevleri, maruziyet süresi ve üretim süreci gibi faktörler dikkate alınır. Kimyasal etmenlere yönelik kişisel maruziyet ölçümünde numune alma cihazı çalışanın solunum bölgesine yerleştirilir. Sabit noktadan yapılan ölçümler ise ortam ölçümü olarak değerlendirilir ve kişisel maruziyet düzeyini doğrudan göstermez.
Bu nedenle “tezgâhın yanında ölçüm yaptık, çalışan maruziyeti de budur” şeklinde bir değerlendirme teknik olarak doğru değildir.
Ölçümün amacı çalışanın maruziyetini belirlemekse, ölçüm stratejisinin buna uygun şekilde oluşturulması gerekir.
Mineral yağ aerosolleri ölçümünde mevzuat açısından nelere dikkat edilir?
İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik, işverenin risk değerlendirmesinde yer alan fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike kaynaklarının ortam ve kişisel maruziyet ölçümleriyle tespit edilmesini düzenlemektedir. Ölçümlerin kontrol tedbirlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi, maruziyet koşullarının değişmesi, iş müfettişi tarafından istenmesi veya işyeri hekimi ya da iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi gibi durumlarda tekrarlanması öngörülmektedir.
Aynı Yönetmelik uyarınca iş hijyeni ölçüm, test ve analizlerinin yeterlik veya ön yeterlik belgesine sahip laboratuvarlar tarafından gerçekleştirilmesi gerekir. Laboratuvarın yalnızca yetki belgesinde bulunan parametre ve metotlar kapsamında faaliyet göstermesi de zorunludur.
Ölçüm planlanırken işverenin laboratuvara kullanılan kimyasallar ve proses hakkında bilgi vermesi, güvenlik bilgi formlarını paylaşması ve ölçümün normal çalışma şartlarında gerçekleştirilmesini sağlaması da önemlidir.
Mineral yağ aerosolleri raporunda hangi bilgiler bulunur?
İş hijyeni ölçüm raporunun yalnızca tek bir sayıdan oluşması beklenmez. Yönetmelik kapsamında raporda ölçüm yapılan bölümler, yapılan işler, maruziyet süresi ve ölçüm sonucunu etkileyebilecek hususlar gibi bilgilerin yer alması gerekir. Kullanılan standart veya metot ile ölçüm belirsizliği de raporlama kapsamında belirtilir.
Bu nedenle rapor incelenirken özellikle şu başlıklara bakılmalıdır:
- Ölçüm yapılan bölüm ve proses
- Ölçümün ortam mı kişisel maruziyet mi olduğu
- Numune alma yöntemi
- Kullanılan metot
- Ölçüm süresi
- Ölçüm sonucu ve birimi
- Ölçüm belirsizliği
- Varsa uygulanabilir sınır değer
- Ölçüm sırasında çalışma koşulları
Bir sınır değerin bulunup bulunmadığı da ayrıca kontrol edilmelidir. Yönetmelik, öncelikle mevzuattaki sınır değerlerin esas alınmasını; mevzuatta sınır değer bulunmaması halinde ise ulusal veya uluslararası kuruluşlarca yayımlanan uygun sınır değerlerin dikkate alınmasını düzenlemektedir.
Bu nedenle mineral yağ aerosolleri için tek bir değeri her işyeri ve her ürün için “Türkiye’deki yasal sınır değer” olarak genellemek doğru değildir. Kullanılan ürünün niteliği, ölçüm metodunun kapsamı ve güncel mevzuat birlikte değerlendirilmelidir.
Ölçüm öncesinde işveren nelere dikkat etmeli?
Doğru bir ölçüm sonucu için yalnızca laboratuvarın kullandığı cihaz veya yöntem yeterli değildir. Ölçümün gerçek çalışma koşullarını temsil etmesi gerekir.
Ölçüm öncesinde şu bilgiler hazırlanabilir:
Kontrol listesi
- Kullanılan metal işleme sıvısının adı ve güvenlik bilgi formu
- Mineral yağın veya metal işleme sıvısının kullanım şekli
- CNC, torna, freze, taşlama veya benzeri proseslerin listesi
- Aerosol oluşabilecek makineler
- Çalışanların görevleri ve vardiya düzeni
- Çalışanların maruziyet süreleri
- Lokal veya genel havalandırma sistemleri
- Makine kapalı sistemlerinin kullanım durumu
- Daha önce yapılmış iş hijyeni ölçüm sonuçları
- Risk değerlendirmesinde belirtilen kimyasal maruziyetler
Bu bilgiler, laboratuvarın ön inceleme ve ölçüm stratejisini doğru şekilde oluşturmasına yardımcı olur. Yönetmelik de laboratuvarın ölçümden önce maruziyet kaynaklarını, maruziyet sürelerini, üretim sürecini, vardiyaları ve görevleri değerlendirerek ölçüm stratejisi oluşturmasını öngörmektedir.
Mineral yağ aerosolleri ölçümü ile toz ölçümü aynı mıdır?
Hayır. Her iki ölçümde de havadan numune alma ve gravimetrik analiz gibi benzer teknik yaklaşımlar bulunabilse de değerlendirilen maruziyet aynı değildir.
Prosafety’nin akreditasyon kapsamındaki toz ölçümü HSE-MDHS 14/3 yöntemiyle toplam ve solunabilir tozun belirlenmesine yönelikken, mineral yağ aerosolleri ölçümü HSE MDHS 84/2 kapsamında mineral yağ esaslı metal işleme sıvılarından oluşan aerosolün tayinine yöneliktir.
Dolayısıyla üretim ortamında toz bulunması, mineral yağ aerosolleri ölçümünün gereksiz olduğu veya tam tersinin geçerli olduğu anlamına gelmez. Risk değerlendirmesinde farklı maruziyet kaynakları ayrı ayrı ele alınmalıdır.
Prosafety’de mineral yağ aerosolleri ölçümü
Prosafety’nin işyeri ortam ölçümleri kapsamında mineral yağ aerosolleri ayrı bir ölçüm parametresi olarak yer almaktadır. Mevcut akreditasyon dokümanında TÜRKAK AB-1063-T kapsamında mineral yağ aerosollerinin tayini için HSE MDHS 84/2 yöntemi, pompa ile filtreye numune alma ve gravimetrik ölçüm yaklaşımıyla tanımlanmıştır.
İşyerinizde mineral yağ veya metal işleme sıvılarının kullanımından kaynaklanan aerosol maruziyeti bulunuyorsa, ölçüm kapsamının proses ve çalışan maruziyetleri üzerinden değerlendirilmesi gerekir. Prosafety’nin işyeri ortam ölçümleri sayfasından mevcut ölçüm parametreleri ve teknik kapsam incelenebilir.
İş hijyeni ölçümünün genel çerçevesi hakkında bilgi almak isteyen işletmeler için Prosafety’nin iş hijyeni ölçümleri sayfası da ilgili hizmet kapsamını açıklamaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Mineral yağ aerosolleri ölçümü nedir?
Mineral yağ esaslı metal işleme sıvılarının proses sırasında havada oluşturduğu aerosol veya yağ sisi konsantrasyonunun uygun numune alma ve analiz yöntemiyle belirlenmesidir.
Mineral yağ aerosolleri nerelerde oluşur?
Başta talaşlı imalat, CNC, torna, freze, taşlama ve mineral yağ esaslı metal işleme sıvılarının kullanıldığı benzer proseslerde oluşabilir.
Mineral yağ aerosolleri ile VOC aynı mıdır?
Hayır. Mineral yağ aerosolleri havadaki yağ damlacıklarının değerlendirilmesine, VOC ölçümü ise uçucu organik bileşiklerin belirlenmesine yöneliktir.
Mineral yağ aerosolleri hangi yöntemle ölçülür?
Prosafety’nin mevcut akreditasyon kapsamındaki mineral yağ aerosolleri ölçümü HSE MDHS 84/2 metoduna göre pompa ile filtreye numune alma ve gravimetrik analiz yaklaşımıyla gerçekleştirilmektedir.
Ölçüm her metal işleme tesisinde yapılmalı mıdır?
Tek bir sektör veya ekipman adına bakılarak otomatik bir genelleme yapılmamalıdır. Ölçüm ihtiyacı; kullanılan ürün, proses, aerosol oluşumu, çalışma koşulları ve çalışanların maruziyeti dikkate alınarak risk değerlendirmesi kapsamında belirlenmelidir.
Mineral yağ aerosolleri ölçümünde ortam ölçümü yeterli midir?
Amaç çalışanın kişisel maruziyetini belirlemekse, ölçüm stratejisinin kişisel maruziyeti temsil edecek şekilde oluşturulması gerekir. Sabit noktadan yapılan ortam ölçümü kişisel maruziyet seviyesini doğrudan göstermez.
About the Author: Nurcan Aslan
