Gaz Ölçümü Nedir? İş Yerlerinde Hangi Gazlar Ölçülür?

İş yeri ortamında kullanılan veya proses sırasında açığa çıkan bazı gaz ve buharlar, çalışanların maruziyetine neden olabilir. Bu maruziyetin değerlendirilmesi için çalışma ortamındaki kimyasal etkenlerin belirlenmesi, risk değerlendirmesiyle birlikte ele alınması ve gerekli durumlarda iş hijyeni ölçümlerinin yapılması gerekir.

Gaz ölçümü, iş yeri havasında bulunan belirli gaz veya buharların konsantrasyonunun uygun ölçüm yöntemiyle belirlenmesidir. Ölçülecek parametre, ölçüm noktaları ve yöntem; işyerindeki proses, kullanılan kimyasallar, çalışanların yaptığı iş ve maruziyet koşullarına göre belirlenir.

Prosafety’nin mevcut  hizmet kapsamında gaz ölçümü, dedektör tüple anlık ölçüm yöntemi ve ASTM D4490 metodu kapsamında gerçekleştirilmektedir. Akreditasyon kapsamında CO, CO₂, benzen, oksijen, azot oksitleri, stiren, ozon, amonyak, ksilen, aseton, kloroform, n-hekzan, hidrojen sülfid, formaldehit ve çeşitli solvent buharları gibi parametreler yer almaktadır.

İş Yerlerinde Gaz Ölçümü Neden Yapılır?

Gazların çalışma ortamında bulunması tek başına çalışanların tehlikeli düzeyde maruz kaldığı anlamına gelmez. Asıl değerlendirme, maruziyetin niteliği ve düzeyi üzerinden yapılır.

Gaz ölçümü özellikle;

• Kimyasal maddelerin kullanıldığı proseslerde,
• Yakıtların yakıldığı veya depolandığı alanlarda,
• Kapalı ya da havalandırması sınırlı çalışma alanlarında,
• Temizlik ve bakım işlemlerinde,
• Boya, solvent veya kimyasal madde kullanılan bölümlerde,
• Gaz veya buhar oluşma ihtimali bulunan üretim süreçlerinde

risk değerlendirmesini destekleyen bir araç olarak kullanılabilir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı da iş hijyeni ölçümlerinin, risk değerlendirmesinde belirlenen fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkenler doğrultusunda planlanması gerektiğini belirtmektedir. Ölçülecek parametrelerin belirlenmesinde işin niteliği, çalışan sayısı ve maruziyet süresi gibi faktörler dikkate alınır.

İş Yerlerinde Hangi Gazlar Ölçülür?

Her işyerinde aynı gazların ölçülmesi gerekmez. Ölçülecek gazlar, kullanılan hammaddeler, prosesler ve risk değerlendirmesi sonucunda belirlenir.

Prosafety’nin mevcut TÜRKAK akreditasyon kapsamındaki dedektör tüple gaz ölçümü parametrelerinden bazıları şunlardır:

Gaz / Buhar	Nerelerde karşılaşılabilir?	Ölçümün amacı
Karbonmonoksit (CO)	Yanma prosesleri, kazan daireleri, kapalı alanlar	Ortamda CO varlığının ve konsantrasyonunun belirlenmesi
Karbondioksit (CO₂)	Yanma prosesleri, kapalı ve yoğun kullanılan alanlar	Ortam CO₂ düzeyinin değerlendirilmesi
Hidrojen sülfid (H₂S)	Atık su, kanalizasyon, bazı endüstriyel prosesler	H₂S maruziyetinin değerlendirilmesi
Amonyak (NH₃)	Soğutma sistemleri, kimyasal prosesler	Amonyak konsantrasyonunun belirlenmesi
Ozon (O₃)	Bazı prosesler, UV ve ozonlama uygulamaları	Ozon maruziyetinin değerlendirilmesi
Azot oksitleri	Yanma ve motorlu ekipmanların bulunduğu alanlar	Azot oksitlerine maruziyetin değerlendirilmesi
Benzen	Petrol türevleri, solventler ve bazı kimyasal prosesler	Kimyasal maruziyetin değerlendirilmesi
Toluen ve ksilen	Boya, tiner ve solvent kullanılan işler	Solvent buharı maruziyetinin değerlendirilmesi
Aseton ve etil asetat	Boya, yapıştırıcı ve solvent uygulamaları	Buhar konsantrasyonunun belirlenmesi
Formaldehit	Bazı reçine, kimyasal ve üretim prosesleri	Formaldehit maruziyetinin değerlendirilmesi
Oksijen	Kapalı alanlar ve oksijen seviyesinin değişebileceği prosesler	Ortam atmosferinin değerlendirilmesi

Bu liste bütün işyerleri için standart bir ölçüm paneli anlamına gelmez. Ölçüm kapsamı, işyerinin gerçek risklerine ve laboratuvarın yetkili ve akredite olduğu parametrelere göre belirlenmelidir. Prosafety’nin güncel akreditasyon ekinde gaz ölçümü kapsamında daha geniş bir parametre listesi bulunmaktadır.

Gaz Ölçümü Nasıl Yapılır?

Gaz ölçümünde kullanılacak yöntem, ölçülecek maddenin özelliklerine ve ölçüm amacına göre seçilir.

Prosafety’nin akreditasyon kapsamındaki gaz ölçümünde dedektör tüple anlık ölçüm yöntemi kullanılmakta ve ASTM D4490 metodu esas alınmaktadır. Bu yöntemde ölçülecek gaz veya buhar için uygun dedektör tüp kullanılarak ortam havasındaki konsantrasyon belirlenir.

Ölçüm planının oluşturulmasında ise yalnızca “hangi gaz ölçülecek?” sorusu yeterli değildir. Ölçüm noktalarının belirlenmesinde;

• Çalışanın yaptığı iş,
• Kimyasal maddenin kullanım şekli,
• Prosesin özellikleri,
• Maruziyet süresi,
• Çalışan sayısı,
• Havalandırma koşulları,
• Gaz veya buharın ortaya çıkabileceği noktalar

dikkate alınmalıdır.

Özellikle solunum yoluyla maruziyetin değerlendirilmesinde ölçüm stratejisinin çalışanın gerçek maruziyetini temsil etmesi gerekir. Bakanlığın açıklamalarında da ölçüm stratejisinin belirlenmesinde TS EN 689 gibi ilgili standartlardan ve işin niteliği ile maruziyet süresi gibi faktörlerden yararlanılması gerektiği belirtilmektedir.

Ortam Gaz Ölçümü ile Kişisel Maruziyet Ölçümü Aynı Şey mi?

Hayır.

Ortam ölçümü, çalışma ortamındaki hava koşulunun veya belirli bir kimyasal etkenin konsantrasyonunun değerlendirilmesine yöneliktir.

Kişisel maruziyet ölçümü ise çalışanın maruz kaldığı etkenin, kişinin solunum bölgesinden veya ilgili maruziyet bölgesinden alınan ölçümlerle değerlendirilmesini amaçlar.

Bu ayrım özellikle kimyasal maddelerin sınır değerlerle karşılaştırılmasında önemlidir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın teknik rehberlerinde ortam ölçümünün tek başına kişisel maruziyet ölçümü olmadığı ve kişisel maruziyet değerlendirmesinde çalışanın maruziyet süresinin dikkate alındığı açıklanmaktadır.

Dolayısıyla bir ortam gaz ölçümünün sonucu, her durumda doğrudan “çalışanın maruziyeti şu kadardır” şeklinde yorumlanmamalıdır.

Gaz Ölçümü Ne Zaman Yapılmalıdır?

Gaz ölçümü için bütün iş yerlerine uygulanabilecek tek bir takvim bulunmaz.

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik’e göre işveren, risk değerlendirmesinde yer alan fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike kaynaklarının varlığını ve niteliğini ortam ve kişisel maruziyet ölçümleriyle tespit eder.

Ölçümlerin;

• Alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi,
• İşyerinde veya işin gereği olarak çalışanın kişisel maruziyetinde değişiklik meydana gelmesi,
• İş müfettişlerinin teftiş sırasında ölçüm istemesi,
• İşyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi

gibi durumlarda tekrarlanması gerekir.

Bu nedenle “gaz ölçümü her yıl yapılmalıdır” şeklinde bütün işyerleri için geçerli tek bir genelleme yapmak doğru değildir.

Gaz Ölçümünde Laboratuvar Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?

İş hijyeni ölçümünün yalnızca cihazla ölçüm yapılmasından ibaret olmadığı unutulmamalıdır. Ölçümün geçerliliği; kullanılan metot, cihaz, numune alma veya ölçüm yaklaşımı, personel yeterliliği ve laboratuvarın yetkisi gibi unsurlarla birlikte değerlendirilir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, iş hijyeni ölçüm, test ve analizlerinin İSGÜM tarafından yetkilendirilmiş yeterlik veya ön yeterlik belgesine sahip laboratuvarlarca yapılması gerektiğini açıkça belirtmektedir. Sadece TÜRKAK akreditasyonu bulunması tek başına iş hijyeni ölçümü yapabilmek için yeterli değildir.

Laboratuvar seçerken şu noktalar kontrol edilmelidir:

• Ölçülecek gazın laboratuvarın yetki ve akreditasyon kapsamında bulunması,
• Kullanılan metodun ölçüm amacına uygun olması,
• Ölçüm ve raporlama sürecinin ilgili mevzuata uygun yürütülmesi,
• Ölçüm noktalarının gerçek çalışma koşullarını temsil etmesi,
• Raporun ölçüm sonuçlarını ve kullanılan yöntemi açık şekilde göstermesi.

Prosafety’nin işyeri ortam ölçümleri laboratuvarı TÜRKAK AB-1063-T akreditasyonu kapsamında TS EN ISO/IEC 17025 standardına göre akreditedir ve iş hijyeni ölçümleri için İSGÜM Yetki No: 367 bilgisiyle hizmet sunmaktadır. Gaz ölçümü de laboratuvarın akreditasyon kapsamındaki parametrelerden biridir.

Gaz Ölçüm Raporunda Neler Bulunur?

Ölçüm raporu, yalnızca elde edilen sayısal değerin gösterildiği bir belge olarak değerlendirilmemelidir.

Raporun ölçümün hangi koşullarda, hangi yöntemle ve hangi parametre için gerçekleştirildiğini anlaşılır biçimde ortaya koyması gerekir. Sonuçların değerlendirilmesinde ilgili mevzuat, mevzuatta bulunmaması halinde uygun ulusal veya uluslararası sınır değerler dikkate alınır.

İşveren açısından rapor incelenirken özellikle;

• Ölçülen gaz veya buhar,
• Ölçüm yöntemi,
• Ölçüm noktası,
• Ölçüm tarihi,
• Ölçüm sonucu ve birimi,
• Kullanılan sınır değer veya değerlendirme kriteri,
• Ölçümün ortam mı yoksa kişisel maruziyet amacıyla mı yapıldığı

kontrol edilmelidir.

Sonuçların değerlendirilmesi, gerekli durumlarda iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve iş sağlığı ve güvenliği kurulu ile birlikte ele alınmalıdır.

Gaz Ölçümünde Sık Yapılan Hatalar

Gaz ölçümünde en sık karşılaşılan sorunlardan biri, risk değerlendirmesi yapılmadan standart bir gaz listesi üzerinden ölçüm talep edilmesidir.

Örneğin iş yerinde kullanılan kimyasallar incelenmeden yalnızca CO ve CO₂ ölçümü yaptırmak, proses kaynaklı diğer kimyasal maruziyetlerin gözden kaçmasına neden olabilir.

Bir diğer hata ise ortam ölçümünün doğrudan kişisel maruziyet sonucu gibi yorumlanmasıdır. Ölçüm yönteminin ve amacının rapor üzerinden doğru anlaşılması gerekir.

Ayrıca laboratuvarın yalnızca “akredite” olup olmadığına bakmak da yeterli değildir. Ölçülecek parametrenin ve ilgili metodun laboratuvarın akreditasyon/yetki kapsamında bulunup bulunmadığı ayrıca kontrol edilmelidir. TÜRKAK ve İSGÜM tarafından yayımlanan kapsam ve yetkilendirme bilgileri bu açıdan önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Gaz ölçümü nedir?

Gaz ölçümü, çalışma ortamındaki belirli gaz veya buharların konsantrasyonunun uygun ölçüm yöntemiyle belirlenmesidir. Ölçülecek parametreler işyerinin proses ve maruziyet koşullarına göre seçilir.

İş yerlerinde hangi gazlar ölçülür?

İşyerine göre değişir. CO, CO₂, H₂S, NH₃, O₃, oksijen, azot oksitleri, benzen, toluen, ksilen, formaldehit ve çeşitli solvent buharları ölçüm kapsamına girebilir.

Gaz ölçümü her işyerinde zorunlu mudur?

Her işyerinde aynı gazların ölçülmesi gerektiği şeklinde genel bir kural yoktur. Ölçüm ihtiyacı risk değerlendirmesi, işin niteliği, kullanılan maddeler ve çalışanların maruziyet koşullarına göre belirlenir.

Gaz ölçümü ne sıklıkla yapılır?

Tek bir sabit periyot bütün işyerleri için geçerli değildir. İşyerindeki veya çalışanın maruziyetindeki değişiklikler, kontrol tedbirlerinin değerlendirilmesi, iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekiminin gerekli görmesi ve denetim gibi durumlarda ölçüm tekrarlanabilir.

Gaz ölçümü ile VOC ölçümü aynı mıdır?

Her zaman değil. Bazı uçucu kimyasal maddeler hem gaz/buhar ölçümü hem de VOC kapsamında değerlendirilebilir. Ancak kullanılacak yöntem, numune alma şekli ve analiz yaklaşımı ölçülecek maddeye göre değişir.

Gaz ölçümünü kim yapmalıdır?

İş hijyeni ölçüm, test ve analizleri İSGÜM tarafından yetkilendirilmiş yeterlik veya ön yeterlik belgesine sahip laboratuvarlar tarafından yapılmalıdır. Ayrıca ölçülecek parametrenin laboratuvarın yetki ve akreditasyon kapsamına uygun olması gerekir.